Shanba, 11 iyul 2020 y. Ўзбекча | O‘zbekcha | Русский | English
Bosh sahifa / Milliy g‘oyaning rivojlanish bosqichlari / Islom

Tasavvuf

Kategoriya: Milliy g‘oyaning rivojlanish bosqichlari – Islom;
Muallif: Mirzayeva M

Tasavvuf ilmi va uning tarixi

Shark xalklari tafakkurini asrlar davomida nurafshon etib, xalkimizning ma

aviyati va ma ifatiga chukur tasir utkazgan tasavvuf – sufiylik talimoti VIII asrning urtalari IX asrning boshlarida shakllana boshlagan va undan keyin keng rivoj topgan.

Islomda zoxidlik ananalari paydo bulishi va rivojlanishining sabablari musulmon jamoasi yashay boshlagan dastlabki ikki asrdagi ijtimoiy-siyosiy ixtiloflar, chukur goyaviy va ma

aviy izlanishlar bilan davom etgan diniy xayotning murakkablashuvi natijasidir.

Sufizm (tasavvuf) aslida komil inson va inson kamoloti tugrisidagi talimot desa buladi. Komil inson bulish uchun esa avvalo jism va nafs extiyoji va tamasini yengish kerak. Dunyoga, boylikka mexr kuyish insonni nafsga kul kilib kuadi. Sufiylik yulini tutgan kishi nafsni rad etadi. Nafs barcha xudbinlik va razolat, falokat va ma

aviy xalokatning sababchisi. Nafs insonni tubanlik botkogiga botiruvchidir. Ana shu falokat va illatlardan forig bulishning birdan-bir tugri yuli nafs extiyojini yengish, bosib utishdir. Buning uchun dunyo muxabbatidan voz kechish va Allox muxabbatiga kungil boglash darkor.

Sufiylik buni insonning uzligini anglash yuli deb karaydi. Xoja Baxouddin tairi bilan aytganda: Uz nafsining yomonligini tanish uzligini tanishdir.

Mashxur tarikat (suluk) shayx (yulboshchi, bayrokdor) lari tasavvuf tushunchasiga kiska va lunda kilib nafs bilan boglangan xolda ta if berganlar. Chunonchi Shayx Nuriy «Tasavvuf nima?» degan savolga: «Tasavvuf – nafs lazzatlaridan voz kechishdir»; Shayx Safiy Alimshox: «Tasavvuf nafs manzillarini bosib utishdir»; Shayx Ravim: «Tasavvuf – Xudo yulida nafsdan kechmokdir»; Sufiy shoir Bobo Toxir: «Tasavvuf – nafsoniy – xayvoniy xayotda ulmok va insoniy xayotda yashamok», - deb javob kaytarganlar. Xullas, tasavvufda nafs buzukligi, ochkuzligi, xudbinligi xar tomonlama koralanadi.

Tasavvuf axli uchun asosiy masala kalbni poklash, uni xudbinlik zangidan tozalash bulgan. Ular bu ishni nafsni poklashdan boshlaganlar. Buning uchun nafsni poklash yullarini ishlab chikkanlar. Nafsni va shu orkali kungilni poklash esa riyozat chekish orkaligina buladi. Riyozat chekish shunchaki, sabr-tokatli bulish, kiyinchiliklarga bardosh berish emas. Balki, Xak yulida ongli ravishda inson uz oldiga ulug bir maksadni belgilab, unga yetishish uchun ixtiyoriy ravishda barcha kiyinchiliklarni zimmasiga olib, tusiklarni yengib utib, olga maksad sari intilish riyozat buladi. Tasavvuf tarikatlari riyozat chekish orkali inson nafsi va kunglini poklash yuli bulib, uni temirchining olovli kurasiga kiyos etish mumkin. Unda inson kungli avval mumdek yumshab shakl oladi, sung chiniktiriladi va saykal beriladi. Oxirida kungil pulat kuzgu singari saykal topadiki, uzida iloxiy nurni akslantirib, oy singari nurlanib, uzi xam atrofga ziyo tarata boshlaydi. Ana shunday kungil egasi komil insondir. Bunday inson uzidan atrofga ziyo taratadi, uzga insonlar ruxini xam ma ifatli etadi, kungillarni nurlantiradi. Buyuk sufiylar, tasavvuf tarikatlarining yulboshchilari ana shunday komil inson bulganlar. Ular riyozat chekish orkaligina u dunyo va bu dunyo saodatiga erishganlar.

Tasavvuf garchi VIII asr urtalari va IX asr boshlarida yuzaga kelgan bulsada, uning nazariyasi va amaliyoti X-XIII asrlar davomida tasavvuf adabiyotlarida ishlab chikilib uzining oliy boskichiga kutarilgan va nakshbandiya tarakkiyotida mukammal nixoya topgan. Ularda inson va uning Xudoga munosabati kanday bulishi kerakligi, Xudo va inson birligi, insonni Allox bilan kushilishi xakidagi talimot aks etgan. Ruxiy-ma

aviy kamolotga erishish yullari kursatib berildi.

Bu yo‘llar to‘rt bosqichdan iborat.

1 Shariat

2 Tariqat

3 Ma ifat

4 Xaqiqat

Shariat. Bunga kura sufiylik yulini tutgan tarikat axli avvalo shariatning barcha talabalariga buysunishi, ularni bekamu-kust egallashi va amal kilishi kerak.

Tarikatga kutarilishi mumkin. Bunda muridlar uz pirlari-murshidlarga (shayxlarga) itoat etishi, uz shaxsiy istaklaridan voz kechishi shart. Ya

i murid uz ixtiyorini butunlay pir (ustoz) ixtiyoriga topshirishi lozim.

Ma ifatga kutariladilar. Bunda koinotning (borlikning)birligi Xudoga mujassam bulishi, yaxshilik va yomonlikning nisbiyligi akl bilan emas, balki kalb bilan anglab yetiladi.

Xakikat xisoblanib, sufiy (zoxid) «shaxs sifatida tugab» «xakikat»ga, Xudoga yetishadi, unga singib ketib abadiylikka erishadi. Bunga sufiylar maxsus ruxiy va jismoniy xarakatlar-siginish va ibodatlar orkali intiladilar.

Yuqorida aytilgan darajaga erishish uchun inson qalbining pokligi, nafsidan ustunligi, Olloxga muxabbati mustaxkam bo‘lishi lozim[1]va So‘fiylikda tariqatlar juda ko‘p bo‘lgan.

1. Nakshbandiya 2. Yassaviya 3. Kubraviya.

Bundan tashkari xozirgacha ayrim Sharq mamlakatlarida saqlanib kelayotgan Qodiriya (Eron va Afg‘onistonda) rifoiya (Eron) tayfuriya (arab mamlakatlari) mavlaviya (Turkiya) chishtiya (Hindiston va Pokiston) Bektoshiya (Turkiya) Savafiya (Eron) va boshqalar shular jumlasidandir

O‘rta Osiyoda esa ilgaridan Naqshbandiya, Kubroviylik, Yassaviylik tariqatlari tarqalgan.

A) Tariqatdagi suluklar

Butun dunyoga malum va mashxur bo‘lgan buyuk alloma va aziz-avliyolarimiz orasida Abdulxoliq G‘ijduvoniy va Baxouddin Naqshbandning muborak siymosi aloxida ajralib turadi. Ota bobolarimiz ulug‘ avliyo Baxouddin Naqshbandga chin dildan ixlos qo‘yib uni “Baxouddin balogardon”deb ta iflab kelishida teran ma

o bor.[2]“Uning diling olloxda, qo‘ling mexnatda bo‘lsin” degan xayotbaxsh xikmati dinimizning oliyjanob ma

o – moxiyatini yorqin ifodalab, xuddiki shu bugun aytilgandek jaranglaydi.

Albatta har bir tariqatning asli Payg‘ambar sallollohu alayxi vassallamga borib taqaladi. Shu sababli uning tomirlari uzun xisoblanadi. Ammo malum shayx nomi ila mashxur bo‘lgan katta tariqatlarning aksari beshinchi va oltinchi xijriy asrlarga to‘g‘ri keladi.

Bundan aynan o‘sha asrlarda tasavvuf o‘z ravnaqi cho‘qqisiga chiqqanini bilib olsak xam bo‘ladi. Tasavvur va malumot uchun bazi mashxur tariqatlarni qisqacha zikr qilib o‘tamiz

1) Rifoiya tariqati

Bu tariqatning asoschisi Axmad bin Ali bin Axmad ar-Rifoiy raxmatilloxi alayx bulib, U Iroqning Basra va Vosit orasidagi Ummu Ubayda qishlog‘ida 512 xijriy sanada tavallud topgan. Yoshligida otasidan ajrab yetim qolgan va tog‘asining tarbiyasini olgan. Avval Shofeiy mazxabi buyicha fiqxni urgangan, keyin tog‘asidan tasavvuf bo‘yicha talim olgan va uning o‘rniga tariqat shayxi bo‘lgan. Axmad ibn Axmad ar-Rifoiy raxmatulloxi alayx 578 xijriy sanada vafot etgan.

2) Shoziliya tariqati

Bu tariqat Abul Xasan ash-Shoziy raxmatulloxi alayxga nisbatan berilgan. U 593 xijriy sanada tug‘ilib 656 xijriy sanada vafot etgan. Abul Xasan ash-Shoziliy raxmatulloxi alayx olim, obid, zoxid va mashxur sufiylardan bo‘lgan. U Tunis, Misr, Iroq va Makka tomonlarga ko‘p safar qilgan. Qoxiraning Komiliya madrasasida qozi Iyozning “Shifo” kitobini, “Risolai Qushayriya”ni, “al – Muxarar al Vajiyz”ni talabalarga o‘qitgan. U uzlotni va maxrumlik xayotini o‘ziga ep ko‘rmagan. Odamlarga aralashib dunyo nematlaridan baxramand bo‘lib yashagan.

3) Qodiriya tariqati

Bu tariqat o‘z muassisi Abu Muxammad Muxiymddin Abdul Qodir al-Jayloniy raxmatulloxi alayxning nomi bilan atalgan. Abdul Qodir al-Jayloniy raxmatulloxi alayx 470 xijriy sanada Bog‘dodda tavallud topgan va o‘sha yerda 562 xijriy sanada vafot etgan. U mashxur faqix bo‘lib xam shofeiy xam xanbaliy mazxabi ila fatvo bergan.

4) Mavlaviya tariqati

Mavlono Jaloliddin Rumiy raxmatulloxi alayxga nisbatan berilgan va bu tariqat Ona do‘lida keng tarqalgan. Mavlono Jaloliddin Rumiy raxmatulloxi alayx 604 xijriy sanada tavallud topgan. Uning nasablari ota tarafidan Abu Bakr Siddiqqa, ona tarafidan Movaraunnaxrda xukm surgan xorazmshoxlar sulolasiga borib taqaladi. U ko‘plab safarlardan keyin Sulton Alouddin Saljuqiylar davlatining poytaxti Qo‘niya shaxrida uzoq vaqt yashab, o‘sha yerda vafot etgan.

U shariy ilmlarni, ko‘zga ko‘ringan - xanafiy faqix bo‘lgan o‘z otasidan olgan. Mavlono Jaloliddin Rumiy raxmatulloxi alayx o‘z umrining birinchi davrida mudarris, Voiz va faqix bo‘lgan. Keyin esa sufiylik, shoirlik va xakamlik bilan shuxrat qozongan.

5) Yassaviya tariqati

Bu tariqat ulug‘ mutasavvif Xoja Axmad Yassaviy raxmatulloxi alayxning nomi bilan atalgan. U kishi 562 xijriy sanada vafot etganlar. Xoja Axmad Yassaviy raxmatulloxi alayx shayx Yusuf Xamadoniyning xalifalaridan bo‘lganlar. U kishi Buxoroda taxsili ilm qilganlar. Yassaviylik tariqati silsila jixatidan naqshbandlikka aloqadordir. Bu tariqatda zikr jaxriy bo‘ladi.[3]6) Kubroviya tariqati

XII asrda Markaziy Osiyoda vujudga kelgan yana bir yirik tasavvufiy tariqat “Kubroviya” musulmon olamidagi eng zabardast mutasavvif donishmandlardan biri Shayx Najmiddin Kubro nomi bilan bog‘liqdir. Uning to‘liq ismi Axmad ibn Umar Abdul Jannob Najmiddin al-Kubro al-Xivaqiy al-xorazmiy bo‘lib 1145-1146 yilda Xivaq shaxrida dunyoga kelgan. Najmiddin Kubro o‘z davrida “Shayxi va litarosh”, ya

i “valilar tarbiyalaydigan shayx” nomi Bilan xam mashxur bo‘lgan.

Najmiddin bolalik paytidayoq ilm istab Misr o‘lkasiga ravona bo‘ladi. Misrda u Ruzbexon Vazon al-Misriy (1188y vafot etgan) ismli olim dargoxida talim oladi. Al-Misriy esa mashxur mutasavvif donishmand Abu Najib as Suxravardiydan talim olgan va uning qo‘lidan xirqapush bo‘lgan Ismoil Qasriy (1198y vaf.etgan) kabi ulkan mutasavvif donishmandlardar tasavvufga oid ko‘pgina zoxiriy va botiniy ilmlarni egallaydi.

Unga Misrdagi Shayx Ibroxim “Najmiddin” degan nom bergan bo‘lsa, Tabrizdagi Shayx Ismoil Qasriy “Kubro” ya

i “ulug‘” laqabini beradi. So‘ngra u vatani –Xorazmga qaytib kelib xonaqox quradi, shogirdlar tarbiyasiga kirishadi. “Kubroviya” yoki “Zaxobiya” tariqatiga asos soladi. Bu tariqat xadis va shariatga tayangan bo‘lib, o‘z davrida Xuroson, Mavorounnaxr, Hindiston va boshqa musulmon mamlakatlari xalqlari orasida keng tarqaladi.

Mazkur tariqat soliqlari (Azolari) orasidaZikrning ovoz chiqarmasdan (xufiya) ijro qilish usuli joriy bqlgan.

Najmiddin Kubroning keyingi xayoti o‘ta og‘ir, shiddatli va murakkab sharoitda kechadi. Bu davrda mo‘g‘ullarning Markaziy Osiyoga qilayotgan xamlalari kuchayib Chingizxon lashkarboshilari Mavorounnaxrdagi yirik shaxarlarni birin-ketin befyov bosib olayotgan edilar.

1221 yilning iyul oyida Chingizxonning lashkarbrshilaridan biri Xulaguxonga qarshi 76 yoshlik keksa Shayx Najmiddin Kubro xalq orasidan lashkar to‘playdi, qo‘liga nayza ushlab,duoyi fotixalar o‘qib, ajoyib-g‘aroyib mo‘jizalar ko‘rsatadi. Urganch qalasini bir necha kun dushman xamlasidan saqlab turadi. Ushbu shiddatli jang paytida (1221 yilda) Shayx Najmiddin Kubro mo‘g‘ul bosqinchilari tomonidan vaxshiyona qatl qilinadi.

Najmiddin Kubro arab va fors tillarida “Risolat min muallifot ash – Shayx –ul – millat va ad-din al - Kubro” “Sharxi risolayi odob-ul-Zokiriyn”

“Risolayi Shayx Najmiddin ”kabi qimmatbaxo asarlar yozib qoldirgan bo‘lib,mazkur asarlar O‘z FA Abu Rayxon Beruniy nomidagi Sharqshunoslik institutining qo‘lyozmalar xazinasida saqlanmoqda. Bazi malumotlarga ko‘ra Kubro asarlarining soni 8 yoki 10 tadan oshadi.Ular dunyoning turli yurtlaridagi kutubxonalarda saqlanmoqda.Shayx Kubroning Vatanparvarlik xaqidagi fikrlari xam g‘oyatda muxim dolzarb va ibratomuzdir. U “Vatan deb, uning ximoyasi yo‘lida shaxid bo‘lmoq,shaxodat jomini no‘sh aylamoq-Xudo vasliga noil bo‘lmoqdur!” deb yozgan va Urganch qalasini dushmanlardan ximoya qilayotib,jasurona shaxid bo‘lgan. O‘z ona tuprog‘ini ximoya qilib, bir qo‘lida qilich, ikkinchi qo‘lida tasbex ushlab,xaloyiqni Vatan dushmanlariga qarshi xayet-mamot kurashiga ilxomlantirgan buzrukvor, otashnafas Shayximiz biz uchun g‘oyatdda qimmatli va azizdur.[4]Yassaviy va Xojagon (Naqshbandiya) xamda boshqa yirik tasavvufiy tariqatlarda va ko‘rinishlarda ifodalangan xalollik, poklik, mexr-shafqat, muruvvat, futuvvat, mexnatsevarlik, faollik, xudojo‘ylik, xurfikrlilik kabi muxim umuminsoniy axloqiy qadriyatlar Shayx Kubro talimotida xam yaqqol ko‘zga tashlanadi. Ayniqsa Kubroviya talimotidagi muruvvat, futuvvat, javonmardlik, vatanparvarlik, va inson kamoloti kabi ezgu qimmatbaxo axloqiy qadriyatlar bizning zamonimizda xam o‘z qiymatini yo‘qotmaydi deb o‘ylaymiz.

Movarounnaxrlik buyuk tasavvuf vakillari.

Tasavvuf xarakati arab mamalakatlarida vujudga kelib, sungra boshka mamlakatlarda, jumladan Movarounnaxrda keng tarkalgan. Urta Osiyoda Yassaviya, Kubroviya, Nakshbandiya kabi sufiylik tarikatlari shakllandi va shu yerdan boshka ulkalar xalklari orasida keng yoyilgan.

Yurtboshimizning Toshkengt Islom Universitetining tashkil etish tugrisidagi Farmoni va shu farmonga sharxda takidlanganidek: «Islom ommalashuvi va rivoji sifatida vujudga kelgan tasavvuf xam Urta Osiyo sharoitida Yassaviya, Kubroviya, Nakshbandiya tarikatlarini vujudga keltirdiki, ular butun Urta Shark va Janubiy Osiyo mamlakatlarining asrlar davomida ma

aviy, madaniy rivojlanishida muxim rol uynadi».

1. Xakikatan xam tasavvuf rivojida Turkiston farzandlarining xizmati bekiyos bulgan. Xoja Xakim at-Termiziy, Shayx Abu Mansur al-Motrudiy, Xoja Abduxolik Gijduvoniy, Xoja Axmad Yassaviy, Najmiddin Kubro, Sulaymon Bakirgoniy, Baxouddin Nakshband kabi siymolar iloxiy ma ifat yulining raxnomolari bulganlar. Tasavvuf yulida riyozat chekkan buyuk shayxlarning Islom dunyosidagi soni 644 nafar bulib, shulardan 100 dan ortigi Turonzamindan chikkan. Ular yaratgan talimot va ilgari surgan ma

aviy-axlokiy, ma ifiy goyalar xozirda xam uz axamiyatini yukotgan emas. Biz bu urinda Axmad Yassaviy, Najmiddin Kubro, Baxouddin Nakshbandlarning faoliyati va talimotlari xakida fikr yuritishni lozim topdik.

Axmad Yassaviy – Turkistonda shakllangan tasavvufning yirik nomoyondalaridan biri. Yassaviy donishmand, shoir, Yassaviylik tarikatining asoschisi. Sayramda Ibroxim ota oilasida dunyoga kelgan. Manbalarda 1105-1166G67 yillarda yashaganligi kayd etilgan. U Buxoroda Abduxolik Gijduvoniy bilan birgalikda mashxur shayx, tasavvufning yirik vakili Yusuf Xamadoniydan tasavvufdan sabok olgan. Sungra Turkistonga kaytib, mustakil Yassaviya tarikatiga asos solib, uz talimoti buyicha muridlar tarbiyalagan. Mazkur tarikatda murid amal kilishi shart bulgan unta koida, talab mavjud. Ular asosan shayx va murid urtasidagi munosabatlarga oid.

Bular kuyidagilardan iborat:

Muridning xech kimsani uz paridan afzal kurmasligi, doimo unga taslimiyat izxor kilmogining shartligi; Murid shunchalik zukko va idrokli bulishi kerakki, u uz pirining xatto ishoralarini xam mukammal anglay oladigan bulsin; Muridning pir (shayx) ning barcha suzlari va ishlariga sodik bulishi xamda unga mutlok mute (karam) bulishi; Muridning uz piri barcha topshiriklarini chakkonlik bilan sidkidildan bajarib, pirni xamisha rozi kilib yurmogi; Muridning uz suziga sodik, vadasiga amal kiluvchi, piri kunglida xech kanday shubxa tugilishiga urin koldirmasligining shartligi; Muridning uz vadasiga vafodorligi va suzida ustivor turmogining lozimligi; Muridning uz ixtiyoridagi barcha mol-mulkini, butun bor-yugini uz piriga baxshida etmok uchun tayyor turmogi; Muridning uz piri barcha sir-asrorlaridan ogox bulishi; Muridning uz piri barcha takliflarini nazarda tutib, uning mushkulotini oson kilmogining, pandu-nasixatlarini bajo keltirmogining shartligi; Muridning Allox visoli uchun uz piri yulida butun molu jonini baxshida etmokka tayyor turishi, pirning dustiga dust, dushmaniga dushman bulib yashamogining shartligi.

1. Yassaviy el orasida katta obru orttirib, avliyo deb uluglangan. «Madinada – Muxammad, Turkistonda - Axmad» degan ovozlar tarkalgan. U Yassida vafot etgan. Mozori mukaddas kadamjoga aylangan. 1395-1397 yillarda Amir Temur Yassaviyning kabri uzra maxobatli makbara kurdirgan. Axmad Yassaviy islom axkomlarini turkiy xalklar orasida yoyilishiga katta xissa kushdi. U uz xikmatlarida ishk, poklik, xalollik, yolgondan saklanish, kishi moliga xiyonat kilmaslik, tugrilik kabi insoniy fazilatlar xakida kuyladi. U turkiy tasavvuf adabiyotida uziga xos maktabga asos soldi. Turkiy dunyoda biror sufiy shoir yukki, unga ergashmagan, undan urganmagan bulsin. Axmad Yassaviyning tasavvufiy karashlari uning «Xikmatlar» she iy tuplamida berilgan. Unda insoniy goyalar, axlokiy pand-nasixatlar, islom dini akidalari va xadislarda ilgari surilgan ma

aviy-ma ifiy fikrlar sodda uslub bilan, xalkona ravon tilda bayon kilingan. Yassaviy – tasavvufning mashxur va otashin kuychisi. Uning xikmatlarida iloxiy ishk uluglanadi. Alloxni tanish, uning ishkini idrok kilish, Xak vasliga erishish, undan boshka narsaga kungil kuymaslik xakida fikr yuritiladi. Yassaviy inson xayotidagi katta kurash-nafs extiyojlarini taslim etish yulidagi kurash deb xisoblaydi. Nafs inson uchun katta yov, dushman deydi. Shu yovning boshini yanchgan, uni yenggan, nafs extiyojlariga taslim bulmagan kishining gururi, insoniy kadr-kimmatini xech kim poymol kila olmaydi, deb bilgan.

Bu xakda uz xikmatlaridan birida shunday yozadi:

Nafs yuliga kirgan kishi rasvo bulur,

Yuldan ozib, toyib, tuzib gumrox bulur.

Yotsa-tursa shayton bilan xamrox bulur…

Nafsni tebgil, nafsni tebgil ey badkirdor, - deb xitob kiladi.

Yassaviy nafsni insondagi ichki katta dushman, u insondagi butunlikni, iymonni sindiradi deb kursatadi. «Xikmat» larda poklik, xalollik, tugrilik, yetim-esir, beva-bechora, yuksil, gariblarga gamxur bulish lozimligini aytib, shunday deydi:

Gariblarni kurgan yerda ogritmangiz,

Yetimlarga achchiglanib suz kotmangiz.

Zaif kurib gariblarga tosh otmangiz,

Bu dunyoda gariblikdek balo bulmas.

Axmad Yassaviy nodonlikni xam keskin tankid etgan. Nodonlik shunchaki lokaydlik, befarklik, ilmsizlik, joxillikkina emas, balki riyokorlik, ilmga amal kilmaslik, Alloxni aldash, munofiklikdir. Nodon bilan duzaxda xam birga bulish mumkin emas. Undan duzox xam xazar kiladi, u xalkning kulfati, aklning jallodi, deb biladi.

Duo kiling nodonlarni yuzun kumay,

Xak taolo rafik bulsa bir dam turmay.

Bemor bulsa nodonlarni xolin surmay,

Nodonlardin yuz ming jafo kurdim mano.

Shunday kilib, Yassaviy «Xikmatlar» ida insonga xos bulgan barcha ijobiy xislatlar uluglanadi, salbiy illatlar koralanadi, mexr-muruvvat, ishk, sadokat, adolat tarannum etiladi.

Najmiddin Kubro – tasavvufning mashxur shayxlaridan biri, Kubroviya silsilasining asoschisi. Uning lakablari: «Najmiddin» - «Dinning yulduzi», «Kubro» - «Ulug», «Valiytarosh» - «Valiylarni tarbiyalovchi». Kubro 1145 yilda Xorazmda tavallud topgan. Yoshligidanok xadis va kalomni urganadi. Ilm istab Misr, Shom, Bagdod, Nishopur va Tus kabi shaxarlarga boradi. Usha davrning buyuk shayx va olimlari: Bobo Faraj, Ismoil Kasriy, Ammor Yosir, Ruzbexon Misriy va boshkalardan zoxiriy va botiniy ilmlarni urgangan. Uz yurtiga kaytgach, xonakox ochib, valiylik – ustozlik kilgan.

Boskinchi Chingizxon lashkarlari 1221 yilda Xorazmga yakinlashib yurt ogir axvolda kolganida 76 yoshli Kubro ona yurtini xximoya kilishga otlanadi va mugullar kulida kaxramonlarcha shaxid buladi. Aytishlaricha ulimi oldidan yalov ushlagan bir mugul askariga tashlanib, uni maxkam ushlagan. Ulimidan sung yalovni uning kulidan kirkibgina ola olganlar. Bu xakda Mirzo Ulugbek «Turt ulus tarixi» asarida shunday yozadi: «Murshidi azam Shayx Najmiddin Kubro xudo amri bilan Xorazm uchun boshini tikdi. Boshini topshirishda kotil yaloviga yopishdi. Dini xak iklimining shoxi. Ul pir sarpanjasidan un zabardast yigit yalovni chikarib ola olmadilar. Sayidlar shayxi sarpanjasida kofir yalovini kurib xayratda kolgan okillar bu xolni sharxladilar: Yalov uchini Shayx tutib, ta ix aytdiki, vafotim sanasi «Shoxi shuxado» («Shaxidlar shoxi») dir. … Biz shunday uluglardanmizki, gavxar tutamiz; orik echki tutgan pastkash emasmiz. Imon kadaxidan bir kulimiz bilan may ichsak, ikkinchi kulimiz bilan kofir yalovidan tutamiz». Najmiddin Kubroning bu jasorati avlodlar uchun, vatanparvarlikning yorkin timsolidir. Najmiddin Kubro tarikatining uziga xos xususiyati uning dunyokarashida ifodasini topgan. Xudo va borlik masalasini xal etishda islom talimotiga asoslanadi. Uning fikricha, xamma narsa va xodisalaring yagona asosi – bu Alloxdir, borlikdagi kolgan xamma narsa va xodisalar, shu jumladan, odamzot xam uning shulasi, kurinishi, jilvalanishi deb xisoblaydi. Shayx Kubro odamzot umrining, dunyoning moxiyatini xam tasavvuf nuktai nazaridan turib izoxlaydi. Bu xakda shunday degan: «Dunyo – uylash urni, ibrat manzili, ishrat saroyi, kuprik binosidir. U muminlarning ekinzori, kidiruvchilarning bozori, intiluvchilarning savdo dukoni, izlanuvchilarning ulovi, suluk yuliga kirganlarning kuprigi, aldaganlarning mashukasi, sodiklarning utar joyi, oriflarning axlatxonasi va shaytonlarning ulkasidir… Uning bilan savdo kilganlar aldanadi, unga kungil bergan yuldan ozadi… » Najmiddin Kubro inson xakidagi karashlarida, inson uz moxiyati e ibori bilan kichik olam – «olami sugaro» dir, ammo unda katta olam «olami-Kubro» xususiyatlari mujassamdir. Odamzot tarakkiy etib borsa, u Alloxning «Raxim» va «Raxmon» sifatlaridan boshka barcha sifatlarini bilib oladi. Birok bu yulda unga piri komil raxnamolik kilishi lozimligini takidlaydi.

Buyuk sufiy uzining asarlarida kubroviya tarikati azolari – soliklar amal kilishi, kamolotga erishishi lozim bulgan unta axlok-odob koidalarini ishlab chikkan. Ular kuyidagilardan iborat:

Tavba. Solik oldingi kilmishlariga tavba kilib, Xudoni bilishi, unga kaytishi, uz ixtiyori bilan uni savashi, zoxiran va botinan muttasil poklanib, takomillashib bormogi lozim.

Zuxd fi-dunyo. Tarikat yulini tutgan kishi barcha dunyoviy boyliklardan, mol-mulk va noz-nematlardan voz kechishi, uzini tiyishi darkor.

Tavakkul al-Allo. Tarikat azosi Alloxga mutloko ishonishi, unga sitkidildan e ikod kilishi, barcha ishlarni kilishda uning mexribonligi va kudratiga umid boglashi zarur.

Kanoa-kanoat . Solik mol-dunyoga, boylikka mukkasidan ketmasligi, unga xirs kuymasligi, oz narsa bilan kanoatlanishi, sabr-tokatli va kanoatli bulishi shart.

Uzlat. Solik yolgiz kolib, xaloyikdan uzoklashib, kalbini mustaxkamlab, xis-tuygularini jilovlab, botinan uzini chiniktirib, poklanib bormogi zarur.

Mulozamat az-zikr. (Uzluksiz zikr). Tarikat azosi doimo Allox nomini tilga olib, butun kalbini U bilan tuldirib borishining shartligi. Shundagina pastkashlik, xasad, ochkuzlik, ikkiyuzlamachilik va boshka salbiy illat va razilliklar kishi kungliga yul topa olmaydi.

Tavajjux. Solik butun kalbi, bor vujudi bilan Alloxga murojaat kilishi, Unga cheksiz muxabbat kuyishi, undan boshka narsa borligini xis etmasligi lozim.

Sabr. Solik tugri yuldan adashmasdan borishi uchun uz mayllarini sundirishi, xayvoniy xususiyatlardan – shaxvoniy xirsu xavolardan kutulmogi kerak.

Murokaba. Tarikat azosi uz kalbini xar kanday pastkashliklardan saklamogi, riyo va makru xiyla nayranglardan xalos bulmogi shart. Shundagina dil yomon illatlardan poklanadi, rux nafs natijasida zanglab kolgan bulsa, jilo topadi.

Rizo. Sufiy endi Allox uni sevib kolganligini sezadi. Rizolik makomi solikning Xakka yetishganligini bildiradi.1

Yukoridagi konun koidalarda tasavvufning xam nazariy, xam amaliy masalalari uz aksini topgan.

Baxouddin Nakshband (1318-1389) – nakshbandiylik tarikatining buyuk namoyondasi. El orasida Xoja Baxouddin Balogardon, Xujai Buzruk, Shoxi Nakshband nomlari bilan mashxur. Buxoroda Kasri Xinduvon kishlogida tugilgan. Baxouddin Nakshband Boboyi Samosiy, Amir Kulol, Mavlono Orif, Xalil ota, Kusam Shayx kabi ustozlardan sabok olgan. U ikki marta xaj kilgan. Garibona xayot kechirgan, fakat uz mexnati orkali dexkonchilik va keyinrok mis va kimxobga naksh solish bilan kun kurgan. Uz talimotini yaratishda Abduxolik Gijduvoniy asos solgan. «Xojagon» silsilasining sakkiz moddadan iborat koidasiga uzining uch koidasi (talabi) ni kushib uni takomilga yetkazdi. Shu tarika tasavvuf nakshbandiya tarikatida yanada mukammallikka erishdi.

Baxouddin taxallusi Nakshbandning dinni mustaxkamlash va tarakkiy ettirish uchun kilgan xizmatlari ulug va bekiyos bulganligi uchun berilgan. Ma

osi dinning faxri, bebaxosi demakdir. Nakshband taxallusiga kelsak u ikki mazmunda talkin etiladi. Biri ul zot misga, matoga gul, naksh soluvchi bulganligi uchun nakshband taxallusi berilgan deb e irof etiladi. Ikkinchi talkin esa Alloxni kalbiga naksh kilib olgan degan ma

oda ifodalanadi. Baxouddin Balogardon deyilishining sababi ustozi Shayx Boboyi Samosiyning Nakshbandga karata aytgan «Karomat kilibdurlarki, nozil bulgan balo sening barokatingdan daf bulgay!» suzlariga nisbat beriladi. Ya

i ul zot kishilarning, elu yurtning boshiga kelguvchi baloyu kazolarni, yovuzliklarni kaytaruvchi, daf etuvchilik karomat soxibi bulganliklarini anglatadi. Xalkimizda bejizga Baxouddin Balogardonga yetti tanga atab yubor deb aytilmaydi.

Baxouddin Nakshband shonu shuxratning shox supasiga kutarilganlarida xam uzlari uchun xizmatkorlar saklamagan ekan. Aksincha shoxu gado barobarligi tugrisidagi adolatli goyani ilgari surgan. «Xojalik bandalikka tugri kelmas, Allox oldida barcha barobar» - deb aytgan. Nakshband uzini doimo xukmdorlardan uzokda tutgan. Odamlarga yaxshilik kilish eng yuksak insoniy burch ekanligini takidlab, sham kabi yongil, elga oydinlik ulash, ammo uzing xilvatda turgil deb aytgan. U xamma uchun, ayniksa oddiy xalk, xunarmandlar uchun kul keladigan «Dil ba yoru dast ba kor» - «Dil yor (Allox) bilan, kul ish bilan band bulsin» shiorini urtaga tashlagan. Bu shior nakshbandiylikning asosiy moxiyatini tashkil etadi.

Aytish joizki mazkur xayotbaxsh shiorda tasavvufni nazariy va amaliy jixatlari tugal xolga kelganligi uz ifodasini topgan. Chunonchi, tasavvuf yuliga kirgan kishi Tavxid (Allox) moxiyatini uzi uchun anglab yetdi, endi bundan keyin nima kilishi kerak? Bu savolga tasavvufning oxirgi tarikati Nakshbandiya javob berdi. Birinchi maksadga erishildi – «dilda yor» (Allox) xolati mavjud, endi ishga kirishmok lozim – «dast ba kor» ga utishi kerak. «Dilda yor» xolati tasavvuf yuliga kirgan kishining dilida, ya

iki kalbida garaz, xudbinlik yukligini, uning pokligini bildiradi. «Dast ba kor» ishga kul urilsa tasavvuf axlining uz shaxsiy garazli maksadlari uchun emas, xolis Allox uchun, xakikat va adolat tantanasi uchun amaliy xarakatga kirishilgan buladi. Shu sababli xar nafas «dilda yor» bulishi, «Allox» ismi dilda zikr etilishi, ya

i «Xush dar dam» koidasiga amal kilishi takozo kilinadi. Chunki Allox nomi bir nafas dilni tark etsa, darxol urnini garaz, xudbin bir niyat egallashi mumkin. «Nazar bar kadam» shu ma

oga yakin turib, u bexuda biror kadam kuymaslik, xar bir amaliy xarakatning Allox yulida kuyilayotganini xis etib, dikkat bilan kuzatib, nazardan kochirmay borish kerakligini bildiradi.

Nakshband ilgari surgan «Dil ba yoru dast ba kor» shiorini yanada soddarok tarzda shunday izoxlash mumkin. Tasavvuf axlining maksadi Allox vasliga erishish bulsa, buning uchun tarki dunyo kilish, zoxidlik yuliga kirishi shart emas, balki Alloxni xar damda dilda zikr etib, kul esa mexnat bilan band bulgan xolda xam yetish mumkinligini anglatadi.

Baxouddin Nakshband Islomni xayot bilan, shaxs va oila bilan, jamiyat ravnaki bilan boglab «Kam yegil, kam uxla va kam gapir» deb nasixat kilgan. Amir Temur bu shiorga amal kilib, arkonu davlatga, barcha mulozimlarga aytar suzim shu buldi: «Kam yenglar – ocharchilik kurmasdan boy-badavlat yashaysizlar, kam uxlanglar – mukammalikka erishasizlar, kam gapiringlar – dono bulasizlar», – deb yozgan.

Nakshband doimo adolatni, mexnat asosida bunyod etilgan xalol lukmani makullagan. Bu jixatdan uning «insondagi yaxshi fellar, yaxshi amallar xalol lukmondandir» suzlari biz uchun ibratdir.

Nakshbandiya tarikati uzining mazmun-moxiyati jixatidan yangi tarbiya usullari – suxbat talimi, yashirin, botiniy zikr, «anjuman ichra xilvat»ni olga suradi va targib kilishi bilan ajralib turadi. Ya

i Alloxga yakinlashishning butunlay yangi bulgan, sifat jixatdan avvalgi tarikatlardan tubdan fark kiladigan un bitta koida, talab va usullarini ishlab chikkanligi bilan ajralib turadi.

Bu usul va koidalar kuyidagilardan iborat:

Xush dar dam. Tarikat azosi doimo Allox nomiga zikr kilishi, zikrga gark xolatda xushchakchak bulib yurmogi lozim. Botindan chikayotgan xar bir nafas xushyorlik va ogoxlik, xuzur ila chikmogi lozim, toki bunda gaflat unga xech yul topa olmasin.

Nazar bar kadam. Muridning nazari doim oyok panjalarining ustida bulsin, uning nazari boshka narsalarga sochilmasin va keraksiz joyga tushmasin. Lozim bulmagan joyga bormasin.

Safar dar vatan. Tarikat azosi bashariy tabiatda safar kilsin, ma

osini bildiradi.

Xilvat dar anjuman. Muridning doimo «Kalbing Alloxda, kuling esa mexnatda» shioriga amal kilib, zoxiran xalk bilan, botinan Xak bilan bulishligini bildiradi.

Yodkard. Tarikat azosi doimo Allox yodi bilan yashamogi va zikr tushmogi lozim.

Bozgasht. Tarikat azosi tili yoki dilida kalima keltirgandan sung uning orkasidan «Xudovando, mening maksadim sensan» suzini aytadi. Bu koida odamdan yaxshi yoki yomon fikrlarni xaydovchidir.

Nigoxdasht. Tarikat azosining xayolini bir joyga kuyib, xotirjam bulib yurish odatini bildiradi.

Yoddasht. Tarikat azosi Alloxni doimo zavk va shavk ila yodda tutish, ogox bulish odobi.

Vukufi zamon. Tarikat azosining doimo uz vaktini xisob-kitob kilib yurishi, vaktning kanchasi xayrli, kanchasi yomonlik uchun bulganligini uylab yurmokligi odobini bildiriadi.

Vukufi adadiy. Tarikat azosi uchun xamisha uzining yagonaligini, tanxoligini, voxidligini nazarda tutib yurish odobidir.

Vukufi kalb. Tarikat azosining xamisha uz dilida Alloxni saklash bilan kungli tuk xamda xotirjam bulib yashirin zikr xolatida bulish odobini bildiradi.

Yukorida kayd etilgan tarikat azosi amal kilishi shart bulgan koida, talab, odobning sakkiztasini Abduxolik Gijduvoniy yaratgan. Ular Baxouddin Nakshband tomonidan yana uchta koida bilan boyitilib takomilga yetkazilgan. Baxouddin Nakshband xakida Alisher Navoiy «Nasoyim ul-muxabbat» asarida shunday deb yozgan: «Oliy sifatlar egasi va mu abar zot, Xak ravshanligining shoxi va tugri yulning gul soluvchisi bulgan Xoja Baxouddin Nakshband bu iklim uzra taxt kurgach, yuklik mulkida xam podshox buldi».

Xakikatan xam, oltin silsila – silsilot az-zaxob deb atalgan va kungillarda ishku sadokat urugini kukartirishga zamin yaratgan nakshbandiya tarikati musulmon olamida asrlar osha chukur ildiz otdi. Xozirda Pokistonda nakshbandiya tarikati Jaxon markazi faoliyat kursatmokda.

XXI asrga kelib, nafakat musulmon olamida, balki AKSH, Germaniya, Rossiya, Avstraliya, Litva kabi mamlakatlarda xam bu tarikatga ixlosmandlar kupaydi. «Nakshbandiylik tasavvufni xayotiylashtirgan talimotdir, - deydi Pokistondagi nakshbandiya tarikati Jaxon markazi raisi Zulfikor Axmad. – Ushbu tarikat daraxti xali butun olamni tutadi, chunki unda kishilik tafakkurining eng amaliy va okilona xulosasi mujassam»

Xoja Abdulxoliq G‘ijduvoniy

Bu zot Buxoroi Sharifning G‘ijduvonida 515 xijriy sana-1121 milodiy sanada tug‘ilganlar va o‘sha yerda 595 xijriy sana-1199 milodiy yilda vafot etganlar. Xoja Abdulxoliq G‘ijduvoniy quddisa sirruxu uzun bo‘yli , katta boshli, oq rangli, go‘zal yuzli zot edilar. Ukishining qoshlari qalin, ko‘krak va yelkalari keng edi. U kishining ota-onalari Buxoroga Malatiyadan xijrat qilib kelgan edilar. Xoja Abdulxoliq G‘ijduvoniy quddisa sirruxuning otalari ismi Abdujalil solix va orif bir kishi edilar. Xoja Abdulxoliq G‘ijduvoniy quddisa sirruxuning onalarining qornida bo‘lgan kezlarida otalari Abduljalil o‘z yaqinlari bilan malatiyadan Buxoroga xijrat qiladilar. Xoja Abdulxoliq G‘ijduvoniy quddisa sirruxu besh yoshliklaridan Buxoroning buyuk olimlaridan biri bo‘lgan shayx Sadriddin xazratlaridan Quroni karimni o‘rgana boshladilar. U kishi yoshlik chog‘laridayoq Kalomulloxning daqiq ma

olarini xam anglab yetadigan darajaga erishdilar. Tez orada Xoja Abdulxoliq G‘ijduvoniy quddisa sirruxu oyati karimalar xaqida aytgan fikrlari ustozlarni xam xayratga soladigan bo‘ldi. Bir kuni u kishi o‘z ustozlariga “A of” surasidagi “Robbingizga tazarru ila va maxfiy duo qiling.Zotan U Xaddan oshuvchilarni sevmas”oyati xaqida “Maxfiylikning xaqiqati va xafiy zikr qandoq bo‘lur?” “Agar inson zikr va duoni oshkora qilsa riyokorlik xavfi bor.Oraga riyo kirgach, xaqiqiy zikr va duo bo‘lishi mumkin emas” dedilar. Bu va bunga o‘xshash fikrlar samapasi o‘laroq Allox taoloning inoyatiga ila u kishi naqshbandiya tariqatida zikr xafiy va vuqufi adadiy joriy bo‘lishiga sabab bo‘ldilar. Shuningdek “nafiy va isbot” yo‘li ila bo‘ladigan zikr xam aynan Xoja Abdulxoliq G‘ijduvoniy quddisa sirruxuning nomlari Bilan bog‘liqdir.

Bunda bosh egilgan xolda nafasini tutaroq yettidan yigirma bir martagacha “Laa ilaxa illollox”ni qalbdan zikr qilish ila boshlanur. Bu xam Zikri xafiy, xam nafyi isbot va xam xaqqoniy muroqabadir.

Xoja Abdulxoliq G‘ijduvoniy quddisa sirruxu yigirma yoshlarida shayx Yusuf Xamadoniy xazratlari ila ko‘rishdilar va u zotdan dars ola boshladilar.Keyinroq ko‘zga ko‘ringan mashoyixlarning biriga aylandilar. Xoja Abdulxoliq G‘ijduvoniy quddisa sirruxu naqshbandiya tariqatida o‘n bir asosga ega bo‘lgan dastur ishlab chiqdilar, Sayri sulukka kirgan xar bir kishiga bu dasturni bilish juda xam zarurdir:

1. Xush dar dam

Xush so‘z aql-xush,xushyorlik ma

olarini, dam esa nafas ma

osini bildiradi. Bu shiordan xar bir olingan va chiqarilgan nafasda xushyor bo‘lish,Alloxni esdan chiqarmaslik ma

osi o‘z aksini topgan. Ya

i sufi xar nafasida Alloxni yod etib turishi lozim.

2. Nazar bor qadam

Qadamga nazar solish. Bu shiorga binoan sufiyga yurganda doimo oyog‘ining uchiga nazar solib yurish tavsiya qilinadi. Ya

i turli xarom narsalarga nazari tushishining oldini olish lozim.

3. Safar dar Vatan

Vatanga safar qilish bu shiorda xar odamda asliga va Xaqqa safar qilish ma

osi bo‘lishi kerakligini oldinga surilgan

4.Xilvat dar anjuman

Anjumanda xilvat qilmoq. Bu shiorda sufiy o‘z so‘zini xalq ichida turgan bo‘lsa xam Xaq Bilan xoli bo‘lish malakasiga ega bo‘lish ko‘zda tutilgan.

5.Yod kard

Yod et. Bu shiorda nafasini tutib turib til va dil bilan birdaniga tavxid zikrini qilish ko‘zda tutilgan.

6. Bozgasht

So‘ngra o‘t.Bu shiorda maqsad va matlab faqatgina Alloxning rizosi bo‘lishi roziligi ko‘zda tutilgan. Bunda solix zikr qilib bo‘lgach “Iloxi anta maqsudi va rizoka maqsudi” deydi va buning ma

osini o‘ylaydi. Buning ma

osi esa Iloxim, Sen maqsudimsan va roziliging matlubimdir, deganidir

7.Nigox dosht

Nigox sol. Bu shiorda qalbni xavotirdan saqlash ko‘zda tutilgan. Bu orqali qalbga Alloxning muxabbatidan boshqa narsa kerak emasligi.

8.Yod dosht

Yodga ol. Bu shiorda xar laxzada Allox taoloni yodda tutish zarur

9.Vuqufi Zamoniy

Zamondan voqif bo‘lmoq.Bu shiorda solix o‘zi yashagan zamonni bilmog‘i va undan unumli foydalanmog‘i ko‘zda tutilgan.

10. Vuqufi adadiy

Adaddan voqif bo‘lmoq. Bu shiorda sufiy zikr qilishda unda talaffuz qilinadigan lafzlarning adadiga aloxida e ibor berish ko‘zda tutilgan.

11.Vuqufi qalbiy

Qalbdan voqif bo‘lmoq. Bu shiorda qalbni Alloxning Zikri, fikri va amri ila mashg‘ul qilmoq xaqida so‘z boradi.

Xoja Muxammad Porso xazratlari o‘zlarining “Faslul xitob” nomli kitoblarida Xoja Abdulxoliq G‘ijduvoniy quddisa sirruxu xaqlarida quyidagilarni yozganlar:“Xoja jaxon, mutlaqai shayxi komil, muxaqqat qutbi zamon, matlaul, anvor, manbai asror, xaqoyiq va maoniyning mukoshifi xazrati Xoja Abdulxoliq G‘ijduvoniy quddisa sirruxuning usli tariqatlarga maktabdir.

U kishi xar on sidqi Safo yo‘lida bo‘lmishlar va Xazrati Mustafo sollalloxu alayxi vasallamning sunnatlaridan ayrilmaganlar”

Xoja Abdulxoliq G‘ijduvoniy quddisa sirruxu silsila omonatini xazrati Yusuf Xamadoniy raxmatulloxi alayxdan olganlar.

Naqshbandiya tariqatidagi mashhur shayxlar.

XOJA ORIF REVGARIY

Bu zot Revgarda 560 hijriy sana – 1165 milodiy sanada tavallud topganlar va o‘sha yerda 660 hijriy sana – 1212 milodiy sanada vafot etgan.

Xoja Orif Revgariy quddisa sirruhu o‘rta bo‘yli oy yuzli, katta ko‘zli, ingichka qoshlari hilol kabi kishi edi. U kishining ranglari gul kabi bo‘lib, vujudlaridan hushbo‘y hid taralib turgan.

Xoja Orif Revgariy quddisa sirruhu yillar davomida Xoja Abdulxoliq G‘ijduvoniy quddisa sirruhuning xizmatlarida bo‘lganlar va bosh halifa o‘rinbosari darajasiga yetgan.

Xoja Orif Revgariy Rasululloh s.a.v.ning sunnatlariga diqqat bilan amal qiladigan zot edilar. U kishi Xoja Abdulxoliq G‘ijduvoniy quddisa sirruhuning vafotlaridan keyin u kishining yo‘llari davomchisi bo‘ldilar.

XOJA MAXMUD FAG‘NAVIY

Bu zot Boxoroi sharifdan uch farsax uzoqda bo‘lgan Fag‘na qishlog‘ida tug‘ilganlar. Ammo u kishining tavallud sanalari malum emas. U zot o‘zlari tug‘ilgan yurtda 717 hijriy sana -1317 milodiy sanada vafot etgan.

Xoja Maxmud Fag‘naviy quddisa sirruhu tijorat bilan ro‘zg‘or tebratganlar. U kishi Xoja Orif Revragiyning xizmatlari ila yetishdilar. Xoja Maxmud Fag‘naviy quddisa sirruhu o‘z ustozlari uchun xilvatda, tariqat va haqiqatda sirdosh edilar.

Xoja Maxmud Fag‘naviy quddisa sirruhu yolg‘iz kishilar uchun zikri xafiyni, jamoat uchun zikri jahriyni xush ko‘rar edilar

Xoja Maxmud Fag‘naviy quddisa sirruhu silsila omonatini Xoja Orif Revragiy quddisa sirruhudan olganlar.

XOJA ALI ROMITANIY

Bu zot Romitanda 591 hijriy sana -1194 milodiy sanada tug‘ilganlar va 721 hijriy sana – 1321 milodiy sanada vafot topganlar.

Xoja Ali Romitaniy hazratlari o‘rta bo‘yli, yuzlari va boshqa azolari g‘oyat go‘zal bir zot edilar. U kishi faqirlikni tanlagan edilar. U zot zohirda xalq ila, botinda Haq ila edilar.

Xoja Ali Romitaniy hazratlari rizq ro‘z topish uchun to‘qimachilik kasbini ixtiyor qilgandilar. U kishi Xoja Maxmud Fag‘naviy hazratlarining xizmatlariga kirib, u zotning yaqin birodarlaridan va eng ulug‘ halifalaridan biri bo‘ladilar.

Xoja Ali Romitaniy ham adib, ham shoir edilarU kishining forscha sherlari bor. Bu she lar hikmatlarga to‘ladir. Xorazm shohi dastlab u zotdan shubhalangan bo‘lsa ham, keyinchalik shogird bo‘ldi.

Xoja Ali Romitaniy hazratlari bir yuz o‘ttiz yil umr ko‘rdilar. U kishi Muhammad ismli beshta ulug‘ zotni tarbiyalab yetishtirdilar. Ularning har biri ilmda, tariqat va fazilatda kamolga yetgnan kishilar edi. Ular zohir va botin ilmlarda olim, omil, orif va komil edilar. Mazkur zotlar quyidagilardir:

Hoja Muhammad (o‘z o‘g‘illari).

Xoja Muhammad Kularuz. (Xorazmdan).

Xoja Muhammad Saloh (Balxdan).

Xoja Muhamad Borudiy. (Xorazmdan).

Xoja Muhammad Bobo (Shammosdan).

Xoja Ali Romitaniy hazratlari "Agar Halloji Mansur zamonida Xoja Abdulxoliq G‘ijduvoniy hazratlari yoki u kishining shogirdlaridan biri bo‘lganida, uni vahdatul vujuddan o‘tkazib, qutqarib olar edi", derdilar.

Xoja Ali Romitaniy hazratlari silsila omonatini Xoja Mahmud Fag‘naviy hazratlaridan olganlar.

MUHAMMAD BOBO SAMMOSIY

Bu zot Rometanning Sammos qishlog‘ida tug‘ilganlari malum bo‘lsa ham qaysi yili tug‘ilganlari nomalum. Vafotlari esa Sammosda 755 hijriy sana 1354 milodiy sanada bo‘lgan.

Hazrat Muhammad Bobo Sammosiy rahmatulloh alayh qoramtirrangli va yuzlaridan nur yog‘ilib turadigan zot edilar. Uning nigohlari tasirli va hissiyotlari kuchli edi.

Hazrat Muhammad Bobo Sammosiy rahmatulloh alayh Xoja Ali Romitaniy hazratlariga umrlarining oxirlarigacha xizmat qilganlar. Hatto, u k4ishi Xorazmga hijrat qilganlarida, birga hijrat qilganlar. Ana o‘sha suhbat u kishiga ulkan foydalar keltirib, ustozning eng yaqin kishilaridan biriga va ko‘zga ko‘ringan xalifalariga aylanmishlar.

Hazrat Muhammad Bobo Sammosiy rahmatulloh alayh bog‘laridagi daraxtlarga shaxsan o‘zlari bog‘bonlik qilar edilar. Ish paytida g‘ayrat bilan ishlar edilar. Gohida xizmat asnosidagi zikr tufayli hol g‘alaba qilib qo‘llaridagi asboblari tushib ham ketar edi.

Hazrat Muhammad Bobo Sammosiy rahmatulloh alayh ko‘p talabalarini o‘zlari izlab topar edilar.Bir kuni u kishi kurash maydoni oldidan o‘tib qoldilar. Maydon o‘rtasida kurash tushayotgan Amir Kulol nomli pahlavonni ko‘rib qoldilar. Keyin u zot maydon o‘rtasidan o‘tib polvonga nazar soldilar va uni ma

aviy maydonga tortdilar. Amir Kulol kurashni tashlab, hazratning xizmatlariga kirdilar.

Hazrat Muhammad Bobo Sammosiy rahmatulloh alayh huzurlariga yangi tug‘ilgan Bahouddin Naqshbandni olib kelganlarida u kishini ko‘rsata turib, Amir Kulol rahmatullo alayhga quyidagilarni aytganlari rivoyat qilinadi:

"Bu biznikidir. Buni ma

aviy farzandlikka qabul ayladik. Avval aytganimiz, tariqatimiz kelajagi bo‘ladigan shaxs, inshaolloh, shudir. Bu qishloq bundan so‘ngra Qasri Orifon bo‘lajak. Ey, Amir Kulol! Bu yo‘rgak ichida o‘g‘lim Bahouddinni senga havola etaman. Buning zohir va botin tarbiyasida hech kamchilikka yo‘l qo‘ymagin!".

"Inshaolloh, aytganingizni qilish uchun qo‘limdan kelgan barcha imkoniyatlarni ishga solaman", dedi Amir Kulol.

Hazrat Muhammad Bobo Sammosiy rahmatulloh alayh to‘rtta ulug‘ halifa yetishtirganlar: Xoja Szfi suxariy, Xoja Maxmud Sammosiy (o‘z o‘g‘illari), Xoja Donishmand va Xoja Sayyid Amir Kulol.

Hazrat Muhammad Bobo Sammosiy rahmatulloh alayh silsila omonatini Xojai Azizon Ali Romitaniy hazratlaridan olganlar.[5]SAYYID AMIR KULOL

Bu zot Buxoro yaqinidagi Suxor qishlog‘ida tavallud topganlari malum va mashhur bo‘lsa ham tavallud yillari nomalumdir.O‘zlari tug‘ilib o‘sgan Suxorda 772 hijriy sana – 1370 milodiy sanada vafot etganlar.

Hazrati Sayyid Amir Kulol rahmatullohi alayh bo‘ylari uzun, ranglari qoramtir, ko‘kraklari keng, qo‘llari uzun va qoshlari kamon kabi zot edilar. U kishining soqollarida birgina oq tuk bor edi. Go‘zal qomatli pahlavon kishi edilar. U kishi o‘ta kamtar bo‘lib, e iroz va sarkashlik nimaligini bilmas edilar. U kishi Payg‘ambar sallollohu alayhi vasallamning nasablaridan bahramand bo‘lgan sayyidlardandir.

Bo‘ladigan bola boshidan malum deganlaridek, Hazrati Sayyid Amir Kulol rahmatullohi alayh onalarining qorinlarida homila ekanliklaridayoq bazi bir holatlar yuzaga chiqqanini u kishining voliai mehribonlari quydagicha hikoya qiladilar:

"U qornimdaligida shubhali narsa yeb qo‘ysam qornim og‘rirdi. Istig‘for aytsam ham rohatlana olmasdim. Bu hol bir qancha vaqt davom etdi. Keyin yeydigan luqmamning halol va shubhasiz bo‘lmog‘iga e ibor qiladigan bo‘ldim. Og‘riq ham to‘xtadi".

Hazrati Sayyid Amir Kulol rahmatullohi alayh pahlavon bo‘lib o‘sdilar. U kishi ko‘zga ko‘ringan kurashchi bo‘lib yetishdilar. Ammo bu ish uzoq davom etmadi. Bir kuni Hazrati Sayyid Amir Kulol rahmatullohi alayh o‘zlarining kurash sanatlarini namoyish qilib, hammaning olqishini olib turganlarida u yerdan shayx Muhammad Bobo Sammosiy hazratlari o‘tib qolib kurashni tomosha qildilar. U kishining muridlaridan bir kurash tomosha qilish hazratga qandoq bo‘lar ekan degan ma

oda hayratlanish nazarini soldi. Shunda shayx Muhammad Bobo Sammosiy hazratlari unga:

"Bu kurash maydonida bir er bor. Kelgusida, inshaolloh, ko‘p kishilar uning suhbati barakoti ila kamolga yetsalar, ajab emas. Men o‘sha erning bizga shogird bo‘lib talim-tarbiyamizni olishini istamoqdaman", dedilar.

Shu payt kurash tushib turgan Hazrati Sayyid Amir Kulol rahmatullohi alayh shayx Muhammad Sammosiy hazratlari huzurlariga kelib, u zotdan o‘zlarini shogirdlikka olishni so‘radilar. Birgalikda jo‘nab xonaqohga yetib bordilar. Hazrati Sayyid Amir Kulol rahmatullohi alayh tavba qilib qo‘l berdilar. So‘ngra u kishidan zohir va botin ilmlarni olib zamonasining ko‘zga ko‘ringan kishilaridan biri bo‘libetishdilar.

Kishi sayyidliklari ustiga shariat, tariqat, ma ifat va haqiqatda ham peshqadam bo‘ldilar. U kishi ko‘ylakchilik bilan oila tebratar edilar.

Hazrati Sayyid Amir Kulol rahmatullohi alayhning to‘rt o‘g‘illari va to‘rt halifalari bor edi. U zot o‘zlarining to‘rt o‘g‘illarini to‘rt halifalariga bittadan bo‘lib berdilar va ularni yaxshilab tarbiyalashni topshirdilar.

Hazrati Sayyid Amir Kulol rahmatullohi alayh o‘g‘illari Amir Burhonni halifalaridan Muhammad Bahouddin Naqshbandga topshira turib:

"Siz manavi yosh yigitni oling. Uni o‘zingiz erishgan martabalarga erishtirishga harakat qiling. Sizni bu ishni qanday ado etishingizni ko‘raylik", dedilar.

Bir necha yildan so‘ng Muhammad Bahouddin Naqshband Hazrati Sayyid Amir Kulol rahmatullohi alayhning huzurlariga keldilar. Hazrati Sayyid Amir Kulol rahmatullohi alayh holni ko‘rib juda ham xursand bo‘ldilar. Amir Burhonning yetuk inson bo‘lib tarbiya olganlaridan quvonib:

"Amir Burhon tariqatda hujjatimizdir va haqiqatda burhonimizdir", dedilar.

Muhammad Bahouddin Naqshbandning istedodlari va kamolotlarini ko‘rgan Hazrati Sayyid Amir Kulol rahmatullohi alayh:

"O‘g‘lim Bahouddin! Ko‘ksim ne bo‘lsa, sizga berdim. Sizning istedodingiz yanada keng bo‘lg‘ay. Nomingiz olamni tutgay. Sizga iznni berdim!"dedilar.

Hazrati Sayyid Amir Kulol rahmatullohi alayh silsila omonatini Xoja Muhammad Bobo Sammosiy hazratlaridan olganlar.

XOJA MUHAMMAD BAHOUDDIN NAQSHBAND

Bu zot Buxoroi sharifning Qasri Orifonida 718 hijriy sana – 1318 milodiy sanada dunyoga keldilar va xuddi o‘sha yerda 791 hijriy sana -1389 milodiy sanada dunyoni tark etdilar.

Xoja Bahouddin Muhammad Naqshband hazratlari uzun bo‘yli, bug‘doy rangli, katta soqolli va kulcha yuzli zot edilar.

Aslida Xoja Bahouddin Muhammad Naqshband hazratlari tug‘ilgan qishloqning nomiHinduvond bo‘lib, Buxorodan bir farsax uzoqda joylashgan edi. So‘ngra Xoja Bahouddin Muhammad Naqshband hazratlarining sharaflarigaQasri Orifon deb nomlanadigan bo‘ldi.

Xoja Bahouddin Muhammad Naqshband hazratlari dunyoga kelishlari bilan o‘sha paytda Xojagon tariqati peshvolari bo‘lgan Muhamad Bobo Sammosiy hazratlari o‘z shogirdlari bilan birga Qasri Orifonga keldilar va go‘dak Bahouddinni ma

aviy farzandlikka qabul qilidilar.

Rivoyatlarda zikr etilishicha, o‘shanda Muhammad Bobo Sammosiy hazratlari o‘z halifalari Amir Kulol hazratlariga "Bu bolaning tarbiyasi senga oiddir", deganlar.

Xoja Bahouddin Muhammad Naqshband hazratlari Amir Kulol hazratlariga qo‘l bergan bo‘lsalar ham manbalarda u kishining haqiqiy shayxlari o‘zlaridan bir qancha sanalar ilgari o‘tib ketgan Xoja Abdulxoliq G‘ijduvoniy rahmatulloh alayh ekanliklari qayta-qayta takidlanadi. Bu xildagi ma

aviy tarbiyaga tasavvuf olamida "uvaysiylik yo‘li" degan nom berilgan.

Xoja Bahouddin Muhammad Naqshband hazratlarining oliy maqomlari u kishining yoshlik chog‘laridanoq zohir bo‘la boshladi. U zot o‘ta zehnli va idrokli edilar. Alloh taolo bu kishiga ulug‘ zotlarga sho‘ogird bo‘lish baxtini berdi. Xoja Bahouddin Muhammad Naqshband hazratlari go‘daklik chog‘larida Muhammad Bobo Sammosiy hazratlarining huzurlarida tarbiya oldilar.

Xoja Bahouddin Muhammad Naqshband hazratlari Muhammad Bobo Sammosiy hazratlariga shogird sifatida ishtirok etganlar. Mazkur suhbatdan olgan zavq va huzurdan so‘ng to‘g‘rimasjidga kirib ikki rakaat namoz o‘qiganlar hamda "Ey, Robbim! Menga balo yukaini ko‘taroqqa ko‘mak ber! Bu xususda menga yaxshilik qil!" dea duo qilganlar.

Bu xabar Muhammad Bobo Sammosiy rahmatulloh alayhga yetib borganda u kishi "Ilohim! Sening roziging nimada bo‘lsa, o‘shani menga ber!" dea duo qildilar va g‘oyasi doimo Allohning roziligini topmoq bo‘lgan kishiga balo yetmaydi, Alloh bir valiysiga balo tushirsa , O‘z inoyati ila uni ko‘tarmoqqa quvvat ham berajagini aytdilar.

Muhamad Bobo Sammosiy rahmatullohi alayhning vafotlaridan keyin Xoja Bahouddin Muhammad Naqshband hazratlarining otalari u kishini Samarqandga yubordilar, u yerda mashoyixlar suhbatida bo‘ldilar. Xoja Bahouddin Muhammad Naqshband hazratlari qisqa muddatdan keyin yana Qasri Orifonga qaytdilar.

Xoja Bahouddin Muhammad Naqshband hazratlari bolalik hamda kamolot chog‘larida Sayyid Amir Kulol hazratlarining xizmatlarida bo‘ldilar.

Shu bilan birga Xoja Bahouddin Muhammad Naqshband hazratlari ma

aviy jihatdan Xoja Abdulxoliq G‘ijduvoniy rahmatulloh alayhga bog‘landilar va u zotning talim – tarbiya hamda sayri-sulukka oid barcha ilmlarini jamlab muhofaza qildilar.

Xoja Bahouddin Muhammad Naqshband hazratlari Xoja Abdulxoliq G‘ijduvoniy, Xoja Muhammad Bobo Sammosiy va Sayyid Amir Kulol xazratlarining talimot va talqinotlarini hakimona tartibga solib, tariqatda olamshumul asoslarni barpo qildilar.

Xoja Maxmud Fag‘naviy hazratlaridan boshlab to Sayyid Amir Kulol hazratlarigacha bu silsila kishilari joyiga qarab goh maxfiy zxikrni, goh jahriy zikrni ravo ko‘rar edilar. Jahriy zikr ko‘proq ixtiyor etilar edi. Xoja Bahouddin Muhammad Naqshband hazratlari bu masalani atroflicha o‘rganib chiqib, Quron va Sunnatdan dalillar hamda o‘z ustozlaridan talimot olib maxfiy zikrni ustun ko‘rdilar. U kishi, sufiy xilvatda bo‘lsa ham, jamoatda bo‘lsa ham maxfiy zikr qilagani afzal, dedilar.

Xoja Bahouddin Muhammad Naqshband hazratlari yuqorida zikr etib o‘tilganidek, Sayyid Amir Kulol rahmatulloh alayhdan tariqat iznini olganlaridan keyin o‘sha vaqtning ko‘zga ko‘ringan shayxlari va allomalaridan bo‘lgan Mavlono Orif hazratlarining suhbatlarida yetti yil bardavom bo‘ldilar. So‘ngra Xoja Halil Ota hazratlarining xuzurlarida o‘n ikki yil xizmat qildilar.

Talim olish yillari haqida Xoja Bahouddin Muhammad Naqshband hazratlari quyidagilarni eslaydilar:"Yoshligimizda uch kishi do‘st edik. Biz uchovlon haq yo‘liga kirishga qaror qildik va kirdik. Ularning oralarida mening niyatim Allohdan boshqa barcha narsalardan kechib haqqa va haqiqatga yetishmoq edi. Bu niyatim xolis ekan shekilli, Haq taolo menga ko‘plab moddiy va ma

aviy imkonlar berdi. Oxir-oqibat maqsadimga erishtirdi".

Ko‘p yillik mehnat, taqvo, harakat va qurbat natijasi o‘laroq, Alloh taolo Xoja Bahouddin Muhammad Naqshband hazratlariga to‘rt buyuk qutblardan biri bo‘lish sharafini nasib qildi. Mazkur qutblar quyidagi zotlardir:

Shayx Abdulqodir Jiyloniy quddisa sirruhu.

Muhammad Bahouddin Naqshband quddisa sirruhu.

Sayyid Ahmad Rifoiy quddisa sirruhu.

Sayyid Ahmad Badaviy quddisa sirruhu.

Hozirgi kunda ham dunyo bo‘ylab eng keng tarqalgan tariqatlar huddi shu to‘rt zotning nomlarini olgan tariqatlardir.

Xoja Bahouddin Muhammad Naqshband hazratlari hanafiy mazhabida edilar.U kishi birinchi dafa haj qilganlarida o‘zlari bordilar. Ikkinchi marta haj qilganlarida o‘z shogirdlari Muhammad Porso hazratlarini ham birga olib bordilar. Yo‘lda ketayotibHirotga yetganlarida, Mavlono Zayniddin rahmatulloh alayhning ziyoratlariga kirdilar va uch kun davomida u zotning suhbatlarida bo‘ldilar.

Xoja Bahouddin Muhammad Naqshband hazratlari Hijozdan qaytishda bir muddat Marvda turib qoldilar. So‘ngra yo‘lni davom ettirib, Buxoroga yetib keldilar.

Keyin Xoja Bahouddin Muhammad Naqshband hazratlari Qasri Orifonda bir masjid qurdilar va qurilishda o‘zlari g‘isht tashib ishladilar.

Xoja Bahouddin Muhammad Naqshband hazratlari suhbatlarga katta ahamiyat berar edilar. U kishi qayerga borsalar yaxshilik qilish, sulh, irshod va xalq bilan mashg‘ul bo‘lar edilar.

U kishi ijtimoiy xizmatlarga ham alohida e ibor berar edilar.

Xoja Bahouddin Muhammad Naqshband hazratlari o‘z suhbatlarida, asosan, farz bo‘lgan ilmlardan talim berish va axloq tarbiyasi bilan mashg‘ul bo‘lar edilar. Zotan, Payg‘ambar sallollohu alayhi vasallam va sahobai kiromlarning yo‘li ham shu edi.

Xoja Bahouddin Muhammad Naqshband hazratlari: "Yo‘limiz suhbat yo‘lidir. Suhbatni tark etgan, yo‘lni ham tark etgan bo‘lur", der edilar.

U kishi charchash nimaligini bilmas edilar.

Xoja Bahouddin Muhammad Naqshband hazratlari har doim ko‘chalarni ozoda tutish, hayvonlarga yem berish va ularni davolash ishlari bilan mag‘ul bo‘lganlar.

Xoja Bahouddin Muhammad Naqshband hazratlarining ko‘pgina shogirdlari yetuk tariqat va ma ifat namoyandalari sifatida dunyoga nom taratdilar. Ulardan birlari yuqorida nomi zikr etib o‘tilgan Xoja Maxmud Porso rahmatulloh alayhdirlar.

Xoja Bahouddin Muhammad Naqshband hazratlarining eng mashhur shogirdlari, u kishi bilan doimo birga yurgan va barcha ilmlarini o‘rgangan shaxs Alouddin Attor hazratlari o‘z ustozlarining oxirgi lahzalari haqida quyidagilarni eslaydilar:

"Hazrat Naqshbandning oxiratga intiqol qilish onlari, Qasri Orifonda, u kishining yonlarida "Yosini sharif"ni o‘qib turgan edik. Suraning yarmiga kelganimizda ul zotning yuzlaridan nur chiqa boshladi. U zot kalimai tavhidni aytib turib, jon berdilar. Alloh u kishini O‘z rahmatiga olgan bo‘lsin ".

Xoja Bahouddin Muhammad Naqshband hazratlari yetmish uch yoshlarida dorulfanodan dorulbaqoga rihlat qildilar.

Xoja Bahouddin Muhammad Naqshband hazratlari silsila omonatini zohiran Sayyid Amir Kulol rahmatulloh alayhdan, botinan Xoja Abdulxoliq G‘ijduvoniy rahmatulloh alayhdan olganlar.[6]XOJA UBAYDULLOH AHROR

Bu zot Toshkent shahrining Bog‘iston nomli dahasida 806 hijriy sana -1404 milodiy sanada dunyoga kelganlar. 893 hijriy sana -1490 milodiy sanada vafot etganlar.

Xoja Ubaydulloh Ahror rahmatulloh alayh bo‘ulari uzun, ranglari qoramtir va soqollari katta hamda oppoq zot edi. U kishi soqollarinng orasida bazi qora tolalar ham bor edi. U kishining suhbatlariga to‘yilmasdi. Shogirdlari darslarini baxt va saodatga g‘arq bo‘lgan holda o‘tkazar edilar. U kishi hozir va botin ilmlarni puxta egallagan edilar.

Xoja Ubaydulloh Ahror rahmatulloh alayhning nurli yuzlarini ko‘rgan kishi u kishining haqlariga duo qilar va maqtovlar aytar edilar. U kishining so‘zlari va she lari tariqatga hujjat edi.

Xoja Ubaydulloh Ahror rahmatulloh alayh hazratlari Umar roziallohu anhuning nasabidan edi.

Xoja Ubaydulloh Ahror rahmatulloh alayhning muborak hayotlarini o‘rgangan tarixchilarning takidlashicha, u kishi tug‘ilganlaridan keyin to onalari nifosdan pok bo‘lib g‘usl qilmagunlaricha emmaganlar.

Xoja Ubaydulloh Ahror rahmatulloh alayh yoshlik chog‘laridan boshlab shariat va tariqat ilmlarini puxta egallay boshladilar. Bu borada ko‘pchilik u kishiga havas qilar edi. U kishining bobolari o‘z zamonasining qutblaridan edi. Mazkur bobo o‘z o‘limmini yaqinlashganini sezganda, bolalari va nabiralarini o‘z atrofiga jamladi. Ularga nasihat va duolar qildi. So‘ngra yotgan joylaridan turib o‘tirdi va kichik ubaydulloh Ahrorni quchoqlariga olib turib: "Alloh taolo menga bashorati berilgan bola shudir. Yaqinda bu o‘g‘lim shariat ahli, tariqat piri, marifat madani va haqiqat erkagi bo‘lajak. Bu o‘z zamonasining chirog‘i bo‘lajak, Allohning ulug‘ bandasi bo‘lajak", dedilar.

Keyin ukishi o‘tirganlarga xojagon tariqati zo‘raki bir narsa bo‘lmay Haq tomonga chin dildan yo‘nalmoq ekanini uqtirdilar va:

"Bu asosni bilib anglamoq Xoja Abdulxoliq G‘ijduvoniy hazratlarining silsilasiga xosdir.U zotning yo‘llarini tutganlar o‘n bir asosla nafslarini muhofaza etib o‘ta darajada ehtiyotli bo‘ladilar", dedilar.

Xoja Ubaydulloh Ahror rahmatulloh alayh 22 yoshlarida tahsili ilmni tamomlash maqsadida Samarqandga bordilar. U zot mazkur shaharda ikki yil davomida zo‘r ishtiyoq bilan tahsili ilm qildilar.

Xoja Ubaydulloh Ahror rahmatulloh alayh24 yoshlarida o‘sha vaqtning ulug‘ mashoyixi Sayyid Qosim Anvar, Mavlono Sharofuddin Xomush, Xoja Sirjiddin Piri Chishtiy, Mavlono Shoshiy, Xoja Alouddin G‘ijduvoniy va Mavlono Hisomiddin Porso kabilarning majdlislari va suhbatlarida bo‘lib ulardan fayz oldilar.

Keyinroq Xoja Ubaydulloh Ahror rahmatulloh alayh Xoja Alouddin Attor hazratlarining marqadlarini ziyorat qilish uchun G‘ijduvonga bordilar. So‘ngra Xoja Yaqub Charxiy rahmatulloh alayhning huzurlariga borib u kishiga qo‘l berdi. U kishining xizmatlarida uch oy bardavom bo‘ldilar. O‘sha yerda sayri suluk ilmini tamom egalladilar.

Keyin Mavlono Charxiy rahmatulloh alayhning iznlari ila Shoh Naqshband hazratlarining Buxoro va boshqa yurtlardagi barcha halifalarni ziyorat qildilar. Xoja Ubaydulloh Ahror rahmatulloh alayh ul azizlarning suhbatlarida bo‘lib, fayzlarga sherik bo‘ldi.

Xoja Ubaydulloh Ahror rahmatulloh alayh 29 yoshlarida Toshkentga qaytib, olgan ilm va tajribalarini boshqalarga ulasha boshladi. U kishi halol rizq topshi maqsadida ziroatchilik bilan mashg‘ul bo‘ldilar.

Xoja Ubaydulloh Ahror rahmatulloh alayhning ishlariga Alloh taolo barakalar yog‘dirdi. U kishining molu dunyosi behisob ko‘p bo‘lib, tarqatadigan zakot va ushurlarining ham hisobini birov bilmasdi.

Shu bilan birga Xoja Ubaydulloh Ahror rahmatulloh alayh o‘zlari tariqat ishini hech ham susaytirmay olib borar, irshod ishlaridan bir lahza to‘xtamas edilar. U kishining ilmlari, fayzlari va so‘zlari kishilarni mahliyo qilar edi. U kishi o‘z fikrlarini bayon qilishda sheriy uslubdan foydalanar edi.

Imom Robboniy o‘zlariga Xoja Ubaydulloh Ahror rahmatulloh alayhni o‘rnak qilib olgan bo‘lib u kishi haqida jumladan quyidagi iboralarni aytib yurar ekanlar:

"Ulug‘ shayx Xoja Ubaydulloh Ahror rahmatulloh alayh sultonlarning oldilariga kirar, ularning majlislarida hozir bo‘lar va o‘zlarining botiniy quvvatlari, ruhiy malakalari ila ularga tasir o‘tkazr edi. Ular u zotga bo‘ysunib itoat qilar edilar. So‘ngra u zot ulardan pok shariatni yoyishda foydalanar edi".

Xoja Ubaydulloh Ahror rahmatulloh alayh shariatga katta e ibor berar edilar. Bu haqda o‘zlari quyidagilarni aytardilar:"Agar shayxlik odamlardan bayat olish va irshodga bog‘lanib qolganimda, tariqat shayxlaridan biror shayx o‘ziga bayat qiladigan va muridlariga qo‘shiladigan odamni topa olmay qolardi. Lekin Alloh taolo menga boshqa narsani iroda qildi. Bu ham bo‘lsa, pok shariatni yoyish va islom millatini qo‘llab – quvvatlash edi".

Xoja Ubaydulloh Ahror rahmatulloh alayh Samarqand shahrida, 893 hijriy sananing Rabiul avval oyida vafot etdilar. Hozir u zotning qabrlari yaqinida ismlari bilan ataluvchi jome masjidi ham ishlab turibdi.

Xoja Ubaydulloh Ahror rahmatulloh alayh silsila omonatini mavlono Yaqub Rarxiy hazratlaridan olgan. Shuningdek, Abdulxoliq G‘ijduvoniy, Shoh Naqshband va Alouddin Attor rahmatullohi alaylardan ma

aviy ozuqa olganlar.

Islom dini ilmi va madaniyati ravnaqiga o‘lkan hissa qo‘shgan muhaddislar Imom Buxoriy, Imom Termiziy, kalom ilmining yirik namoyandasi Abu Mansur Motrudiy, faqihlar Burhoniddin Marg‘inoniy va Abul Barokat Nasafiy, tasavvuf ilmining buyuk mutafakkirlari Abduxoliq G‘ijduvoniy, Ahmad Yassaviy, Bahouddin Naqshband kabilar «Ruh», «dil-qalb». «iymon», «e iqod» tushunchalarini islomning o‘zak negizi deb bilib, ularning mohiyati ochib berishga urindilar.

Quroni karimning «Al-Isro» surasining 85-oyatida ham Ruh inson zotiga ato etilgan ilohiy xislat ekanligi bayon etiladi: «Ey Muhammad, sendin Ruh haqida so‘raydilar, aytgil va ul zot bu ilmdan istagan bandasiga ozgina ato qiladi».

Abu Homid G‘azzoliy musulmon dunyosida mashhur «Kimyoi saodat» nomli asarida ushbu oyatni tavsiflab yozadi: «Ruh odam vujudining aslidurkim, hamma qolip va badan aning tobeidur. U abadiydur, tanning podshohidur». Mutasavvuf faylasuf fikricha, ruhning maskani dil-qalbdir. «Alloh dilni ruh, oxirat uchun yaratibdur, - deb yozadi u, - va dilning ishi abadiy saodat talab qilmoqlikdur».¬¬¬ Abdulhakim Jo‘zjoniyning fikricha Abdulxoliq G‘ijduvoniy naqshbandiya tariqatida xojalar silsilasining asoschisi hisoblanadi. Uning talimoti, ya

i tasavvuf sohasida u qoldirgan yo‘l-yo‘riqlar, odob va qarashlar yuksak ahamiyatga ega. ¬Abdulxoliq G‘ijduvoniy kim edi, xojalar tariqatiga qanday hissa qo‘shdi va hozirgi zamonda u qoldirgan talimotning ahamiyati nimada? Xoja Abdulxoliq G‘ijduvoniy 1103 yili G‘ijduvon shahrida tug‘ilib, 1179 yili o‘sha joyda hayotdan ko‘z yumgan. U Xoja Yusuf Hamadoniyning to‘rtinchi xalifasi sifatida xojalar tabaqasining sarhalqasi hisoblanadi. Shu o‘rinda takidlash kerakki, ayrim o‘rinlarda xojagon, ya

i “xojalar” so‘zi o‘rnida “xojagonlar” deb ishlatiladi. Bu to‘g‘ri yemas, albatta. Chunki “xojagon” so‘zi “xoja” so‘zining ko‘pligi bo‘lgani sababli “xojagonlar” jamuljam — ko‘plikning ko‘pligi shaklida to‘g‘ri yemas va hech qanday ortiqcha ma

oni ham ifodalamaydi. Shuning uchun “xojagon” va “xojalar” so‘zlarini ishlatish kerak. Shayxning otasi Abdulmajid nomli mashhur bir shaxsiyat bo‘lib, molikiy mazhabi asoschisi Imomi Molik ibn Anas avlodlaridan bo‘lgan yekan. U ilgari Rum deb atalib kelgan Turkiya hududida yashab zohiriy va botiniy ilmlar bilan mashg‘ul bo‘lgan. Manbalar malumotlariga ko‘ra, hazrat xojaning onasi usmoniy sultonlar avlodidan bo‘lgan. Ular zamon taqozosiga ko‘ra o‘z oila azolari bilan Buxoroga ko‘chib kelib, G‘ijduvonda istiqomat qilganlar. Farzandlari Xoja Abdulxoliq Buxoro shahrida tahsil olgan va o‘z ustozlaridan Xoja Yusuf Hamadoniy Buxoroga kelganda, G‘ijduvoni yukishi bilan uchrashib, suluk usullarini kengroq miqyosda undan o‘zlashtirib oladi. O‘shanda yassaviya tariqatining asoschisi Xoja Ahmad Yassaviy ham Xoja Yusuf Hamadoniy Bilan suhbatda bo‘lib, irfon va tasavvuf talimotini kengaytirish Bilan mashg‘ul edi. tasavvufga tegishli talimotlarni o‘zlashtirgach, ma

aviy kamolot sari harakat qila boshlagan. Keyinroq har ikkala so‘fiy ikki yo‘nalish asoschisi bo‘lib, biri yassaviya tariqatiga asos soladi, ikkinchisi xojalar tariqatining tamal toshini qo‘yishga muvaffaq bo‘ladi. Tariqat yoki tariqa o‘zi nima? “Tariqat”ning lug‘aviy ma

osi yo‘l-yo‘riq. Tasavvuf ilmida irfonga tegishli bo‘lgan ko‘p yo‘nalishlardan muayan bir yo‘nalishni bildiradi. So‘fiy komil imonga yega bo‘lib, aynul-aqin yoki haqqul-aqinga yerishish uchun o‘sha yo‘lni tanlab oladi. Tasavvuf ahliga tegishli imon taqlid asosida yerishilgan yoki aqlu istidlol orqali hosil bo‘ladigan imon yemas. Negaki, bunday imon shak-shubhaga o‘rin qoldiradi, ammo so‘fiyning imoni uning atrofida mavjud bo‘lgan narsalar, yuz berib turadigan hodisalardan tasirlanmaydi va hech qanday shubhaga yo‘l qo‘yilmaydi. Imom Rabboniy “Maktubot” kitobida aytganidek, olimlar imoni bilan komil shayxlar, ya

i tasavvuf ahlining imoni o‘rtasidagi farq shundan iboratki, olimlarning ma ifati ilmiy istidlol va mantiqiy uslub bilan hosil bo‘lsa, so‘fiylr va oriflar ma ifati — kashfu zavqu shavq, ya

i vijdoniyot va qalb ishroqi(nuri) orqali hosil bo‘ladi. Jaloliddin Rumiy aytganidek:

Poyi istidloliyon cho‘bin buvad,

Poyi cho‘bin saxt betamkin buvad.

Ya

i: istibdod ahlining oyoqlari yog‘ochdandir, albatta, yog‘och oyoq nihoyat zaif va kuchsiz bo‘ladi. Shariat va boshqa ilmu fanlarni o‘rganish yo‘llari turli-tuman bo‘lganidek, tasavvufda ham turli-tuman tariqalar mavjud. Har bir tariqat o‘ziga xos yo‘ldan haqiqatga yerishmoqchi bo‘ladi. Tasavvufdagi mashhur tariqatlardan yassaviya, kubraviya, naqshbandiya, qodiriya, shoziliya, chashtiya, mavlaviya va boshqa ko‘p yo‘l-yo‘riqlarni yeslatish mumkin. Tasavvufiy tariqalar xilma-xil bo‘lsa-da, ularning asosiy maqsadi bitta, ya

i haqiqati mutlaqqa yerishish, ilohiy zot haqida ma ifatga yega bo‘lib, uning roziligini hosil qilish va ahadiyat zotiga yaqinlashishdir.Iroqlik tasavvufshunos olim shayx Amin Alovuddin Naqshbandiy takidlashicha, tasavvuf tariqatlari bir xil bo‘lmasa ham, barchasi bir manba — bir asosdan sarchina oladi. Bu bug‘doy unidan turli-tuman ovqatlar, go‘shtu guruchdan xilma-xil taomlar pishirishga o‘xshaydi. Ular bir-biridan har qancha farqli bo‘lmasin, hammasining asosiy manbai bitta, ya

i bug‘doy yoki go‘shtu guruchdir. G‘ijduvoniygacha zikri jaliy — zikri jahr, ya

i baland ovoz bilan zikr qilish mamul yedi. Hozircha ham yassaviya, qodiriya, chashtiya va boshqa bir qancha tariqatlar zikri jaliy — zikri jahr bilan shug‘ullanadilar. Ammo Xoja Abdulxoliq G‘ijduvoniy zikrni xafiy shaklda olib borishni tavsiya qilib, ushbu uslubni afzal va shariatga muvofiqroq deb qo‘llagandan keyin zikri xafiy xojalar silsilasi va naqshbandiya tariqatining asoslaridan biriga aylandi. Naqshbandiya tariqati o‘n bitta so‘z yoki qoida yoxud irfoniy shior asosida qurilgan. Ushbu qoidalar tariqat peshvolari tomonidan keng ko‘lamda o‘rganilib, har biri haqida mufassal malumotlar berib o‘tilgan. Ulardan sakkizta qoida Xoja Abdulxoliq G‘ijduvoniyga mansub va uchta qolgani Bahovuddin Naqshband tomonidan belgilangan. Takidlaganimizdek, naqshbandiylik zikri xafiy — xufaga asoslangan. Zikr yesa, yaratuvchining zoti haqida shunday diqqat va taammul bilan o‘ylashki, zokirning barcha vujudi qalbiga tobe bo‘lib uning izidan borsin. Undan maqsad ko‘ngilni nopok tuyg‘ular, yomon maqsadlar va shahvoniy istaklardan pokizalab, har doim Olloh yodi bilan mashg‘ul qilib turishdir. Yaratuvchiga faqat shu yo‘ldan yaqinlashish va haqqa yerishish mumkin. Ko‘ngil pokizalanib sayqal topgandan keyin ilohiy nur unga tajalliy qiladi(porlaydi), ya

i ko‘zguda quyosh qanday aks yesa, ilohiy nur ham solik qalbiga shunday jilva qilib huzur hosil bo‘ladi. O‘shanda zikr to‘xtaydi. Zahiriddin Bobur “Risolai volidiya” tarjimasida ifodalaganidek: Ayni mazkur bo‘lur zokir til. Alovuddin Naqshbandiy takidlashicha, bunday yaqinlashish zotiy qurb, ya

i ilohiy zotga yaqinlashish yemas, balki ilohiy nur bilan botiniy taqarrub — ruhan yaqinlashishdir. Bunday yaqinlikni faqat qalb ko‘zi bilan ko‘rish mumkin, bosh ko‘zi bilan yemas. Bu ishroq, ya

i qalb ko‘zi bilan ko‘rish deb ataladi. Bu tushda ko‘rgan kabi holatlarga o‘xshaydi, albatta, uyquda biz ko‘zimiz bilan ko‘rmaymiz.Navoiy asarlarida ham ko‘ngil ko‘zgusi dunyoviy istaklar va mosivo, ya

i yaratuvchi yodidan boshqa narsalardan poklanib sayqal topgandan keyin unda ilohiy nur tajalliy qilishi — porlashiga munosib bo‘ladi. U “Xamsa”da (“Saddi Iskandariy”) Olloh inson qalbini ilohiy sirlar xazinasi qilib, unda tajalliy yetgandan keyin, barcha farishtalar unga qarab sajdaga bosh qo‘ydilar, deydi:

Qilib ko‘nglini roz ganjinasi,

Yuzin aylading zot oyinasi.

Anga aylogach nuri husnung zuhur

O‘qubon malak xayli “Ollohu nur”.

Shayx Amin Alovuddin Naqshbandiy o‘zining juda ko‘p ishonarli manbalarga asoslanib yozgan “Tasavvuf haqiqati va naqshbandiya tariqati” nomli qimmatli kitobida Bahovuddin nima uchun “naqshband”, deb laqab olganligini tekshirib uning ota-bobolari naqqosh yekanligiga doir rivoyatni noto‘g‘ri deb hisoblaydi. Uningcha, “naqshband”ning ma

osi ma

aviyatdan kelib chiqadi. U qalblar naqqoshi bo‘lgan, ya

i Olloh naqshini o‘z mudirlarining qalblarida ma

aviy jihatdan naqsh qilib qoldirgan. Bir naqshbandiy shoir bunday degan yedi: Yey, naqshbandiya tariqatida mening yo‘ldoshim, Haq zikrini qalbingda mustahkam o‘rnatgin, naqsh qilgin. Bahouddin laqabi “Naqshbandiy” emas, balki Naqshbanddir. Naqshbandiy deganda uning tariqati yoki tarafdorlari tushuniladi. Abdulxoliq G‘ijduvoniy, Ali Safiy takidlashicha, xojalar tariqatining boshlovchisi yedi. Ushbu tariqat avvallari unga nisbat berilib xojalar tariqati deb atalardi. Naqshbandiya tarafdorlari aytishlaricha, bu tariqat ilgari hazrat Abu Bakrga mansubligi uchun “as-Siddiqiya” deb atalardi, so‘ngra Boyazid Bastomiyga nisbat berilib “Tayfuriya” deb atalgan, uning ismi Tayfur bo‘lgan. Ushbu talimot XIV asrga kelib Bahovuddin Naqshband nomi bilan ulanib ketib “Naqshbandiya” deb atalgan. Xoja Bahovuddin Naqshband o‘zining ruhiy safarlarini bayon etishda aytib o‘tganidek, ruhiy va ma

aviy tarbiyani Xoja Abdulxoliq G‘ijduvoniydan olgan yekan. Mashhur tasavvufshunos olim Usmon Turar qayd yetishicha, Bahovuddin Naqshbandning haqiqiy shayxi, uni “uvaysiylik” yo‘li orqali tarbiyalab, kamolga yetkazgan Abdulxoliq G‘ijduvoniy bo‘ladi. Bo‘lmasa, Bahovuddin bilan G‘ijduvoniy orasida Shayx Samosiy, Ali Romitoniy, Mahmud Anjir Fag‘naviy va Orif Revgariy turadi. G‘ijduvoniy va Naqshband yashagan davrlar orasida 200 yildan ko‘proq fosila mavjud. Bahovuddin Amir Kuloldan xalifalikni olgandan so‘ng Qosim shayx, Xalil ota va Mavlono Orif kabi yassaviy shayxlarining huzurida ko‘p yillar qolib ulardan kasbni ilmu ma ifat yetdi. Bahovuddin Naqshbandning manqabatlarini yozgan Muhammad Boqir, Xojaning shogirdlaridan biri bo‘lmish Xoja Alovuddin Attordan naql yetishicha, u bunday degan yekan: “Men olti yil turkiy mashhur mashoixlardan biri bo‘lgan Xalil Oto xizmatida bo‘ldim. Xalil Oto (Sulton Xalil) Movarounnahr podshohligiga ko‘tarilganidan keyin ham, olti yil uning mulozimatida bo‘lib xizmat qildim, shohlar xizmatida bo‘lish odobini o‘rgandim, uni ko‘p hurmat qilardim, bo‘shlik paytida uning xos mahrami (suhbatdoshi) men yedim. U menga bazan qattiqqo‘llik va bazan yesa lutfu marhamat ko‘rgazardi”. Shu yo‘sinda Bahovuddin Naqshband o‘n ikki yil davomida Xalil Oto (Sulton Xalil) bilan tasavvufiy munosabatlardan tashqari, yeng muhim dunyoviy ishlardan biri, ya

i davlatni idora qilishda ishtirok yetib, o‘z amaliy va hayotiy falsafasi uchun o‘rnak bo‘lib keldi. Usmon Turar ifodasicha, naqshbandiya quyidagi to‘rtta asosiy qoidaga asoslangan: shariat yo‘li bilan zohirni poklash, tariqat orqali botinni poklash, haqiqat yo‘lidan ilohiy qurb(aqinlik)ga yerishish, ma ifat orqali Ollohga yerishish. Uning takidlashicha, bu tariqat Naqshbanddan keyin Xoja Ubaydulloh Ahrorgacha naqshbandiya, Xoja Ahrordan Imom Rabboniygacha naqshbandiyai-ahroriya, Imom Rabboniydan Shamsiddin Mazhargacha naqshbandiyayi-mujaddidiya, Shamsiddin Mazhardan Mavlono Xolid Bag‘dodiygacha naqshbandiyai-mazhariya, Mavlono Xolid Bag‘dodiydan keyin xolidiya nomlari bilan atalib kelgan. XVII asrda Afg‘onistonga mansub bir kishi “Mujaddidi alfi soniy” (Ikkinchi mingyillikning tiklovchisi) va “Imomi Rabboniy” laqablari bilan shuhrat qozongan shayx Ahmad Foruqiy Naqshbandiy Ahroriy Sarhindiy naqshbandiya tariqatining bir shuasi sifatida “Mujaddidiya” tariqatiga asos soldi. Imom Rabboniy 1650 yili Hindistonning Sarhind mintaqasida tug‘ilib, 1703 yili hayotdan ko‘z yumgan. U zohiriy va botiniy ilmlarni o‘zlashtirgandan keyin Dehliga borib xojalar tariqatining idamachisi Xoja Muhammad Boqiy huzuriga musharraf bo‘ladi. Shayx Muhammad Boqiy olti vosita bilan Xoja Bahovuddin Naqshbandga yetib borardi. Imom Rabboniy oz muddat ichida undan ko‘p narsalarni o‘zlashtirib olib, naqshbandiya tariqatining homiysi sifatida ish boshladi. Shayx Ahmad Sarhindiy o‘zining 535 maktubi majmuasi (Maktuboti Imomi Rabboniy) bilan ushbu tariqatning sharhlovchisi, rivojlantiruvchisi va tarqatuvchisi bo‘lib xizmat qildi, uning keng ko‘lamda Hind yarimoroli va Afg‘onistonda tarqalishi uchun zamin yaratib berdi. Maktubot kitobi ayrim tillarga tarjima qilinib katta adadlarda nashr yetilgan, jumladan, 1228 hijriyda Toshkent Porsev toshbosmasida ham nashrdan chiqqan. Imom Rabboniy o‘z zamonasining mashhur davlat va siyosiy arboblari, o‘z xalifalari, buyuk olimlar va mutasavviflar bilan keng aloqa o‘rnatib Hindistondan turib Afg‘oniston, Turkiston va boshqa joylarga maktublar yozib turar, turli mavzulardagi murakkab masalalar, irfoniy va aqidaviy muammolarni yechib berishga harakat qilardi. Masalan, 268 maktubini turkistonlik Xoja Muhammad Qosim Amkanagiyga yozib, unda naqshbandiya tariqatining beshigi bo‘lgan Movarounnahrda topilgan ayrim bidatlar borasida achinib so‘zlaydi. Afg‘onistonda naqshbandiya talimoti tasirini, ayniqsa, adabiyot sohasida XV asrdan boshlab hozirgi davrgacha ko‘rish mumkin. Masalan, Abdurahmon Jomiy va Alisher Navoiy she iyatida, bugungi Afg‘oniston ayrim shoirlarining asarlarida ushbu talimot keng ko‘lamda o‘z aksini topgan. Afg‘onistonda naqshbandiylikning ashaddiy muxlislaridan biri Qori Muhammad Azim Azimiy Jo‘zjoniy o‘zbek va dariy tillarining yetuk shoiri sifatida o‘zidan ko‘p asarlar qoldirgan. Ustoz Azimiyning devonida silsilai oliyai naqshbandiyaga (naqshbandiylikning oliy silsilasi) atab bir necha qasida va qita she lar mavjud. Birinchi qasida 28 bayt, ikkinchisi 52 baytdan iborat. 35 baytni o‘z ichiga olgan uchinchi qasida shoirning ustozi naqshbandiya vakili xalifa Abdulmajid Maxdumga bag‘ishlangan. To‘rtinchisi 16 baytdan iborat bo‘lib, Mavlono Abdulmajid vafoti munosabati bilan yozilgan. Beshinchi qasida mashhur xalifa Objo‘shning o‘rinbosari darzoblik marhum So‘fijon xalifa — Shimol mintaqasidagi naqshbandiya tariqatining yirik vakili va xalifasi vafoti munosabati bilan yozilgan. Shoir uni valilik xazinasining soqchisi va naqshbandiylar tariqasining rahbari deb madh yetadi. Xulosa qilib aytish mumkinki, naqshbandiya tariqati faqat Hindiston yarimoroli, Afg‘onistonda emas, balki Iroq, Suriya, Turkiya va Eron hududlarida ham keng ko‘lamda tarqalgan. Uning nomi bilan Xoja Abdulxoliq G‘ijduvoniy ismi naqshbandiya tariqatining ajralmas bo‘lagi sifatida o‘z mavqeini saqlab kelgan.

Tasavvuf ilmi-moxiyatan va mazmunan inson xakidagi ilmdir. U insonlarning kungligiga, kalbiga, ruxiga xitob etgan, odamlarni xamisha poklik va ezgulikka chorlagan, tugrilik, rostguylik, xalollik va tinchlikni targib kilgan, yomonlarni yulga solishiga davat etgan. Tasavvufchi shayxlar va ularning shogirdlari sufiylik yulini tutgan kishilarni na dunyodan, na oxiratdan tama kilmaslikka, nafs kuchasidan utmaslikka undaganlar. Sufiylik odob-axlokli, kalbi va ruxi pok, bilimi yukori insonlarni-a

iki komil insonlarni tarbiyalab kamolga yetkazishni uzlarining asosiy burchi va maksadi deb bilganlar. Boshka suz bilan aytganda, insonning ruxiy-ma

aviy kamoloti tasavvufning asosiy maksadi bulib, bu maksad yulida xar bir ulug shayx uz tartib koidalarini ishlab chikkan va shu asosda turli tarikat suluklari shakllangan.

Yukoridagilarni umumlashtirib «…tasavvuf – bu iloxiyat olami, inson ma

aviyati, ruxiyati, extiyojlari va uning Xudoga munosabati xakidagi falsafiy talimot» – deyishimiz mumkin. Sodda kilib aytganda, tasavvuf inson kalbiga saykal berish ilmidir.



[1]“O‘zbekiston miliy ensiklopediyasi” davlat ilmiy nashriyoti.2004-Toshkent 222-bet

[1]I.A.Karimov “Yuksak ma

aviyat—engilmas kuch” 40-bet Toshkent-2008

[3]Shayx Muxammad Sodiq Muxammad Yusuf “Tasavvuf xaqida tasavvur”-7-bet Toshkent 2004

[4]“Imom al-Buxoriy saboqlari” jurnali 3-4/2000 y 190-191 bet

[5]Muhammad Sodiq Muhammad Yusuf "Tasavvuf haqida tasavvur"90-91-betlar. T, 2004 y.

[6]Muhammad Sodiq Muhammad Yusuf "Tasavvuf haqida tasavvur", Toshkent, 2004 yil

Kiritildi: 2020-07-11 22:03:00; O‘qildi: 15980 marta;

 

©: 2012 – 2020. Самарқанд Давлат Университети.
Сайт материалларидан тўлиқ ёки қисман фойдаланилганда веб-сайт манзили кўрсатилиши шарт!