Шанба, 30 май 2020 й. Ўзбекча | O‘zbekcha | Русский | English
Бош саҳифа / Миллий ғоя ва мафкура / Миллий мафкура

Мафкура

Категория: Миллий ғоя ва мафкура – Миллий мафкура;
Муаллиф:

«Мафкура» тушунчасиарабчадаги «муфаккир», «муфаккиратув» сўзлариданолинганбўлиб, чуқурмаъноли, теранмазмунлификрдемакдир. Муфкуратушунчасигафалсафийадабиётларвалуғатдаберилгантаърифларшаклвамазмунжиҳатданҳар хил:

«Мафкура – жамиятдагиижтимоийгуруҳлар, миллатларваэлатлар, сиёсийпартиялар, оммавийҳаракатлар, жамоатташкилотлари, давлатҳокимиятинингижтимоий-сиёсий, иқтисодий, ҳуқуқий, ахлоқий, диний, эстетик, фалсафийқарашларинингтизимлаштирилганбилимларйиғиндисиданташкил топади»[2].

«Мафкурамуайянижтимоийгуруҳ, ижтимоийқатлам, миллат, давлат, халқважамиятнингэҳтиёжлари, мақсад – муддаоларини, манфаатлари, орзу-интилишлариҳамдауларниамалгаошириштамойиллариниўзидамужассамэтадиганғоялар тизимидир»[1].

«Мафкура – муайянижтимоийгуруҳ, ё қатламнинг, миллатёкидавлатнингэҳтиёжларини, мақсадваинтилишларини, ижтимоий-маънавийтамойиллариниифодаэтадиганғоялар, уларниамалгаоширишусулвавоситалари тизимидир»[2].

«Мафкура (араб – фикрлармажмуи) – муайянижтимоийгуруҳ, қатлам, миллат, жамият, давлатманфаатлари, орзу-истаквамақсад – муддаолариифодаланганғоявий-назарийқарашларвауларниамалгаошириш тизими»[3].

Уларнингбарчасидамафкуражамиятдагимуайянсиёсий, фалсафий, ҳуқуқий, ахлоқий, диний, бадиий, илмийқарашлар, фикрлар, ғоялармажмуисифатидаасослабберилади.

Ундаманфаатлариифодаланганижтимоийкучларвақатламларнингўтмиши, бугунгикуниваистиқболиўзифодасинитопади.

Маълумки, фикрасосидағоя, ғояасосидаэсамафкурашаклланади. Яъни, инсонмуайянмақсаднимўлжаллаб, униамалгаоширишгақатъийаҳдқилса, буғояҳисобланади. Ғояконкретинсон, гуруҳ, миллатёкижамиятнингҳаётийэҳтиёжлариданкелибчиқиб, манфаатлариниифодалаб, уларнингишонч-эътиқодивафаолиятигаасосбўлса, мафкурагаайланади. Мафкура – турлигуруҳ, тоифавақатламлардагикишиларнингманфаатлариниифодалаб, ижтимоийҳаётивафаолиятинитартибгасолиб, ҳаракатгакелтиради, ғояларнингрўёбгачиқишигахизматқилади. Шунингучунғоя – мақсадбўлса, мафкурауниамалгаоширишусули – воситасидир. Бошқачаайтганда, инсонёкимиллатнингасосиймақсадлариғояларданамоёнбўлса, унирўёбгачиқаришгақаратилганшуларнингмазмун – моҳиятимафкураниташкилқилади.

Ҳарқандаймафкуражамият, унингтузилиши, ривожланишйўллариҳақидагимуайянбилимлар, уларнингасосидашаклланадиганбаҳоларвамақсадлартизимисифатидачиқади. Бундайбилимлар, баҳоларвамақсадлартизимибўлмаса, кишилардаижтимоийжараёнларнингмоҳиятинианглашимкониятибўлмайди, давлат, жамиятўзтараққиётйўлинийўқотибқўяди.

Ўзолдигақўйганмақсади, қандайжамиятқурмоқчиэкани, бунгақандаййўлларвавоситаларбиланэришмоқчибўлаётганиҳақидагиғоялартизимиҳарбирмиллат, халқважамиятмафкурасинингасосиниташкилэтади.

Президент Ислом Каримов мафкурагашундайтаърифберган: «Одамларнингмингйиллардавомидашакллангандунёқарашваминталитетигаасосланган, айнивақтда шу халқ, шу миллатнингкелажагиникўзлаганваунингдунёдагиўрнинианиқ-равшанбелгилабберишгахизматқиладиган, кечагиваэртангикуниўртасидаўзигахоскўприкбўлишгақодирғояни мен жамиятмафкурасидеб беламан»[1].

Мафкурасермазмунвакўпқирралитушунчабўлиб, у кенгва тор маънолардаишлатилади. Кенгмаънодамафкурамуайянбиржамиятдагимавжудбўлганҳарбирижтимоийгуруҳ, миллатваэлат, сиёсийпартиялар, жамоатташкилотлариманфаатиниифодаловчивауларгахосбўлганғоялартизиминиташкилэтадиваўзининг ранг – баранглигибиланифодаланади. ЎзбекистонРеспубликасиКонституциясининг 12-моддасида ёзилишича, «ЎзбекистонРеспубликасидаижтимоийҳаётсиёсийинститутлар, мафкураларвафикрларнингхилма-хиллигиасосидаривожланади.

Ҳечқайсимафкурадавлатмафкурасисифатидаўрнатилишимумкинэмас».

Тор маънодамафкурамамлакатимиздаистиқоматқилувчибарчамиллатваэлатларнингумумиймуддаолариниифодаловчивауларнингбошинибириктириб, жипслаштириб, биттаасосиймақсадга, яънидавлатимизмустақиллигинимустаҳкамлашгаундайдиганмиллийистиқлолҳақидагиғоялар, белимларйиғиндисиниташкилэтади.

Шуниҳамтаъкидлашкераккағоянисбатантурғун, қатъий, мафкураэса динамик характергаэга. Чунки, мафкураинсонважамиятҳаётидаги объектив васубъектившарт – шароитларгамосҳолда, кишиларнингталаб, эҳтиёж, ишонч – эътиқод, манфаатвамақсадларигамувофиқтарзда, ўзгариб, ривожланибборади. Президент Ислом Каримов айтганидек: «Халқ, миллатўзмиллиймафкурасинибутун умри давомидатакомиллаштириб, бойитибборади. Чунки, мафкурақотибқолганақидаларйиғиндисиэмас. Бу – узлуксизжараёнбўлиб, ҳаётдавомэтарэкан, унингшиддатлисуръаттуфайлимафкуранинголдигақўйиладиганянги – янгиталабларҳампайдо бўлади»[1].

Шуниалоҳидақайдқилишкеракки, мафкура, ундагиғояларнингманфаатлашишхусусиятибилан, яъниғоядаги шу ғояэгасиёкиунгаэргашганконкретшахс, гуруҳ, миллатнинг туб эҳтиёж – манфаатлариваишонч – эътиқодлариифодалангантугалмазмунбиланхарактерланади. Демак, мафкура – ғоянингманфаатлашганмазмуни, шакли, қисми, томони, кўриниши, қиёфасивахарактеридир. Айни пайтда, мафкуранингамалқилишидаодамларнингундагиғояларгабўлганишонч – эътиқодимуҳимўринтутади. Буҳолдамафкуранитавсифловчиасосийомиллар: а) кишиларнингталаб, эҳтиёж – манфаатларивауларниқондиришусул – восита, механизмлари; б) ғояларгабўлганишонч – эътиқоднингнамоён бўлишидир[2].



[2]Туленов Ж, ,Супов К, Ғафуров З. Истиқлолватараққиётмафкураси: мақсадвайўналишлари. Тошкент. «Ўзбекистон», 1993, 12-бет.

[1]Миллийистиқлолғояси: асосийтушунчаватамойиллар. Тошкент, «Ўзбекистон» - 2001, 9-бет.

[2]Миллийистиқлолғояси: асосийтушунчаватамойиллар (Олийтаълиммуаммолариучунқўлланма). Тошкент «Янги асравлоди», 2001, 31-бет.

[3]ФалсафаҚомусийлуғат. Тошкент. «Шарқ» нашриёт – матбааакциядорликкомпанияси бош таҳририяти, 2004, 244-бет.

[1]Каримов И.А. Жамиятимизмафкурасихалқни-халқ, миллатни-миллатқилишгахизматэтсин. Тошкент «Ўзбекистон», 1998, 11-бет.

[1]Каримов И.А. Озодва обод Ватан, эркинвафаровонҳаёт – пировардмақсадимиз. 8-жилд. – Тошкент «Ўзбекистон», 2000, 500-501 бетлар.

[2]Мамашокиров С., Тоғаев Ш. Эркинвафаровонҳаётқурилишинингғоявий-мафкуравиймасалалари. Тошкент, «Маънавият», 2007, 10-бет.

Киритилди: 2020-05-29 05:55:54; Ўқилди: 1834 марта;

 

©: 2012 – 2020. Самарқанд Давлат Университети.
Сайт материалларидан тўлиқ ёки қисман фойдаланилганда веб-сайт манзили кўрсатилиши шарт!